Eski İzmir'de Eğitim-Öğretim

ESKİ İZMİR'DE EĞİTİM-ÖĞRETİM

 Mehmet Emin Elmacı

Bu yazıdaki bilgiler 1949 tarihinde kaleme alınmış olup, Yrd. Doç. Dr. Mehmet Emin Elmacı'nın derleme-düzenlemesiyle ortaya çıkmıştır.

 Osmanlı dönemi İzmir Saat Kulesi

4 Aralık 2015, Cuma

İzmir'in garpla olan yakın teması itibarı ile İzmir halkı çocuklarını tahsil ettirmeğe ve yarım yüzyıldan beri çocuklarını Avrupa'daki tahsil müesseselerine göndermeye gayret sarf etmiştir. İzmir'de çocuklarını ilk olarak Avrupa ve Amerika'ya tahsile gönderen aile Katipzade'lerdir. Katipzade Ahmet Efendi 1860 yılında büyük oğlu Talat'ı hukuk tahsili için Fransa'ya göndermiştir.

Son yüzyıl içinde bazı valiler "mektepçi vali" lakabını bihakkın kazandılar. Bazıları ise okul işlerine alaka göstermemekle şöhret sahibi oldular. 1852 yılında İzmir'de on okul mevcuttu. Bu tarihte İzmir'deki Türk, Rum, Musevi okullarında 6134 öğrenci tahsil görmekte idi. Bu sayı 1859'da 6963 olmuş, 1873 yılında 8212 rakamına vasıl olduktan sonra her yıl büyük inkişaflar göstermiştir. 1914 yılında Birinci Cihan Harbi patlak verdiği zaman İzmir'deki okullarda 12.556 öğrenci bulunmaktaydı. Aynı yıl İzmir'de mevcut üç rüştiye mektebinde 356 öğrenci, resmi ilkokullarda ise 3177 öğrenci devam ediyordu. 1914 yılında İzmir'de Türk ve gayrı Türk olmak üzere 150'den fazla okul bulunuyordu.

Okullar bir taraftan devletin ve vilayetin, öte yandan İzmir halkının ve İzmir'deki muhtelif teşekküllerin ve hayırseversi malların himayesi altında her yıl biraz daha artmakta idi. İzmir'de ayrıca medrese de faaliyette bulunuyordu. 1914 yılında vilayet hususi idaresi maarif işlerine 7877 altın kuruş ayırmıştı. Vilayet meclisinde maarif bütçesi görüşülürken bilhassa Uşakizade Muammer Bey'le meclis-i umumi vilayetin reis-i sanisi Tevfik Paşa arasında şedit münakaşalar geçtiğini 1914 Salnamesi kaydeder. Tevfik Paşa umur-u idare masarifinden daha 600.000 kuruş tasarruf yapılarak maarif bütçesine eklenmesini isterken, Muammer Bey buna muhalefet etmiştir.

İzmir'de maarif hayatı maarif nazırı Zühtü Paşa ile birlikte daha feyizli bir döneme girmişti. İkinci meşrutiyetten sonra mevcut okullara bilahare yenilerinin ilave olduğu görülüyor.

İzmir idadisi 1888'de açıldı. Okullarda bu tarihte 2650 öğrenci ilk tahsil çağından sonra tahsil hayatına devam ettiği ve bunlardan bir kısmının İstanbul'da yüksek tahsil yaptığı görülüyordu. O zamanki erkek okulları Hamidiye, Mahmudiye, Namazgâh, Teshiliye, Gayret, Sahiliye, Değirmendağı, Mamuret-ül Hamidiye, Terakki, Mecidiye, Selimiye ve Karşıyaka okullarıydı. Hususi mahiyette Dar-ül İrfan, Selimiye, Bıçakçızade Hakkı Bey'in kurduğu Lisan ve Ticaret Mektebi, bilahare bir "bağcılık, bahçıvanlık, böcekçilik ve maiyatı mütehammire ameliyat mektebi" açıldı. İzmir Sultanisi İzmir'de yetişen gençlerden bir çoğunun yetiştiği okuldu.

Şemsettin Bey (şimdiki başbakanımız) sultani müdürlüğünde temayüz etmiş, maarif vekillerinden Vasıf ve Ahenkçi Şevki Beyler, maarif müfettişi Hikmet Türk ve çiftçi Necati bu okullarda müdür ve öğretmen olarak vazife görmüşlerdir.

İzmir Erkek Lisesi (şimdiki Atatürk Lisesi) İzmir'in maarif hayatında büyük hizmetleri geçen bir tahsil müessesesidir. İzmir'de yetişen fikir adamlarından birçoğu bu müessesenin çatısı altında yetişmiş, burada feyiz almışlar veya hizmet etmişlerdir.

 İzmir Atatürk Lisesi - İzmir Erkek Lisesi
İzmir Atatürk Lisesi (İzmir Erkek Lisesi)

Kızılçullu'daki Amerikan Koleji evvela Çayırlıbahçe'deki binada faaliyet gösterirken, bilahare Kızılçullu'da inşa olunan Amerikan Mektebi binasına naklolunmuştur. American International College adı ile açılan bu mektebin müessisi Maclahlen'dir. Faaliyetini 1932 yılına kadar idame ettirebilen bu okul, Maclahlen'in damadı Reed tarafından kapatılmış ve okul binası Milli Eğitim Bakanlığı'nca satın alınıp köy eğitim enstitüsü olarak tahsis edilmiştir (aşağıdaki fotoğraf). Amerikan Koleji'nin İzmir'in maarif hayatındaki hizmeti inkar kabul etmez derecede büyüktür. Bu kolejin son talim heyetinde Rahmi Balaban, Esat Çınar, Necmettin Halil Onan ve Hatemi Süleyman Türkçe tedrisatı idare etmişlerdi.

 Buca Amerikan Koleji - Kızılçullu Köy Enstitüsü

Buca Amerikan Koleji - Kızılçullu Köy Enstitüsü

MAARİF MÜDÜRLERİ

Meşrutiyetin ilanından az evvel Emrullah Efendi İzmir maarif müdürlüğü hizmetinde bulundu. Kurtuluştan sonra Vasıf Çınar, Rıdvan Nafiz Edgüder, Salih Zeki, Ahmet Naili, Ali Rıza Özkut, Halit Ziya, Reşit Tarakçıoğlu, Reşat Tardu ve şimdiki milli eğitim müdürü Asım Korkut İzmir maarif hayatında vazife gördüler. Bu meyanda Bay Mithat Oksancak bir müddet müdür vekilliğinde bulunduğu gibi Hikmet Türk de aynı şekilde vazife görmüştür.

Reşit Tarakçıoğlu anud bir maarifçi olarak İzmir'de hizmet hayatını tamamlamış, Reşat Tardu da İzmir maarif hayatına hizmette bulunmuştur. Şimdiki milli eğitim müdürü İzmir'de milli eğitim hayatına yeni bir veçhe vermiş ve vilayet meclisinin karşısında maarif işlerine en büyük payı ayırtmak hususunda mücadeleli günler yaşamış ve takdire layık hizmetler ifa etmekte bulunmuştur.

İzmir İtalyan Mektebi
Şimdiki Dokuz Eylül Üniversitesi rektörlük binasının olduğu yerdeki İtalyan Mektebi

İZMİR'DEKİ OKULLAR

Atatürk Lisesi  - Müdür  Enver Demir

İnönü Lisesi  - Müdür  Kemal Özerdim

İzmir Kız Lisesi  - Müdür  Vedide Baha Pars

Karşıyaka Lisesi  - Müdür  Hilmi Apak

Kız Eğitim Enstitüsü  - Müdür  Rahmi Balaban

Yüksek Ekonomi ve Ticaret Okulu ve Ticaret Lisesi  - Müdür  Hamdi Karaçivi

İzmir Cumhuriyet Kız Enstitüsü ve Akşam Kız Sanat Okulu  - Müdür  Nuriye Hekimoğlu

Göztepe Kız Enstitüsü  - Müdür  Huriye

Mithat Paşa Erkek Sanat Okulu  - Müdür  Halil İdemen

Mevcut İlkokullar

    • Gazi İlkokulu

    • Alsancak İlkokulu

    • Asansör İlkokulu

    • Güzelyalı İlkokulu

    • Dumlupınar İlkokulu

    • Duatepe İlkokulu

    • Hakimiyet-i Milliye İlkokulu

    • Halit Bey İlkokulu

    • İnkılap İlkokulu

    • İnönü İlkokulu

    • İsmet Paşa İlkokulu

    • İstiklal İlkokulu

    • Necati Bey İlkokulu

    • Müdafaa-i Hukuk İlkokulu

    • Misak-ı Milli İlkokulu

    • Kocatepe İlkokulu

    • Kahramanlar İlkokulu

    • Oltu İlkokulu

    • Sakarya İlkokulu

    • Ülkü İlkokulu

    • Sarıkamış İlkokulu

    • Şehit Fazıl Bey İlkokulu

    • Şehit Fethi Bey İlkokulu

    • Yıldırım Kemal Bey İlkokulu

    • Vali Kazım Paşa İlkokulu

    • Topaltı İlkokulu

    • Tınaztepe İlkokulu

    • Zafer İlkokulu

    • Zeytinlik İlkokulu


Yorumlar - Yorum Yaz