İzmir Tarihinde İlkler

İZMİR TARİHİNDE İLKLER

 Osmanlı dönemi İzmir Saat Kulesi

24 Kasım 2015, Salı

Bu bilgiler İzmir araştırmacı ve tarihçileri Hacer ve Yavuz Özmakas'tan elde edilen materyalin Yrd. Doç. Dr. Mehmet Emin Elmacı tarafından derlenmesiyle ortaya çıkmıştır.

Yönetim

  • İzmir Osmanlı topraklarına İkinci Murat tarafından 1426 yılında dahil edilmiştir.
  • İlk kadı 1426 yılında göreve başlamıştır.
  • İlk Osmanlı yöneticisi Karasubaşı Hasan Ağa'dır.
  • Yabancı tüccarlar ilk defa 1707'de Buca'da ayaklanmıştır.
  • Köprülü Abdullah Paşa 1716'da ilk paşa yönetici olarak görev almıştır.
  • İlk ihtisap nezareti (bugünkü zabıta ve asayişi de kapsayan bakanlık) 1824 yılında kurulmuştur.
  • Eyalet merkezi 1841'de Aydın'dan İzmir'e taşınmıştır.
  • Aydın eyalet merkezi 1850'de yeniden İzmir'e taşınmıştır.
  • İlk gelen Osmanlı padişahı Abdülmecit'tir. Bu ziyaret 22 Haziran 1850 Cumartesi günü gerçekleşmiştir.
  • İlk vilayet konağının temeli Vali Sabri Ahmet Paşa tarafından 1868'de atılmıştır.
  • Sultan Abdülaziz İzmir'e 20 Nisan 1863'te gelmiştir.
  • İlk belediye 1871'de kurulmuştur.
  • İlk hükümet binası 1872'de inşa edilmiştir.
  • İlk belediye başkanı Yenişehirlizade Ahmet Efendi'dir.
  • Atatürk'ün ilk gelişi, Şubat 1905'te Şam'a sürgüne giderken olmuştur.
  • Atatürk'ün 20 gün kaldığı en uzun gelişi, 10 Eylül 1922'de, şehrin kurtarılışından bir gün sonra olmuştur.
  • Cumhuriyet döneminin ilk valisi Aziz Akyürek'tir.
  • Tek Ege asıllı vali Nazmi Çengel'dir.

 

Toplum

  • İlk isyan Celali Ayaklanması sırasında 1605-1606 yıllarında Arap Said ve Kalenderoğlu tarafından gerçekleştirilmiştir.
  • Ünlü eşkıya Katırcı Yani 1853 yılının Ekim ayı başında Buca'da yakalanmıştır.
  • İlk Türk avukat Tevfik Nevzat'tır.
  • Hilal-i Ahmer (Kızılay) İzmir Şubesi 1908'de çalışmaya başlamıştır.
  • Mondros Ateşkesi'nden sonra Anadolu'da kurulan ilk direniş örgütü İzmir Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyetidir.
  • İzmir Müdafaa-i Hukuk-u Osmaniye Cemiyeti 1 Aralık 1918'de ilk resmi kuruluşu yapılan sivil örgüttür.
  • İlk siyasî miting Kışla Meydanı'nda Girit Ayaklanması nedeniyle yapılmıştır.
  • Mart 1920 sonunda kurulan Teşvik-i Maarif Cemiyeti işgalden sonra İzmir'de kurulan ilk örgüttür.
  • Sendika adını kullanan ilk örgüt 1932'de kurulmuştur.
  • İlk huzurevi 1946'da açılmıştır.

 

Sağlık

  • Saint Roche Manastır ve Hastanesi 1814'de kurulmuştur.
  • İlk Musevi hastanesi 1827'de kurulmuştur.
  • İlk kolera salgını 1831 yılında yaşanmıştır.
  • İlk Türk hastanesi Guraba-i Müslimin'in temeli 1849'da atılmış, 1851'de Konak'ta hizmete girmiştir. (Memleket Hastanesi, Devlet Hastanesi)
  • İzmirli doktor Garko 1850'de Ege Bölgesi otlarından yararlanarak şeker hastalığına iyi gelen ilaç bulmuştur.
  • Rothschild Hastanesi 1874'de kurulmuştur.
  • İlk sivil doktor Mustafa Enver Bey'dir.
  • İlk Türk eczanesi Kadızade Hüseyin Rıfat Efendi'nin Şifa Eczanesi'dir.
  • Hasan Yusuf Başkan ilk nisaiye (kadın-doğum) doktorudur.
  • Kan merkezi 1960'ta hizmete girmiştir.

 

Sanayi Ticaret

  • İlk makina ithalatçıları Penetti ve Pariente aileleridir.
  • Düzoğlu Hoca Agop 1843'te kağıt fabrikası kurma ruhsatı almış, fabrikanın yapımı 1846'da tamamlanmıştır.
  • Halkapınar kağıt fabrikası inşaatı 1844'de başlamıştır.
  • Ermenilerce kurulan Şark Kağıthanesi 1847'de üretime başlamıştır.
  • İlk buharlı un fabrikası 1847'de Midillili Mehmet Necip, Rıza Bey, Stefanos ve Menolakis tarafından kurulmuştur.
  • İzmir Ticaret Meclisi 1850'de kurulmuştur.
  • İlk susam ve zeytinyağı fabrikası 1851'de açılmıştır.
  • İlk beziryağı fabrikası Tüccar Hüseyin Ağa tarafından kurulmuştur.
  • İlk iplik fabrikası 1853'te Ömer Ağa tarafından işletmeye açılmıştır.
  • Issigonis demir fabrikası 1854'te Alsancak'ta kurulmuştur.
  • İlk havagazı fabrikası kurma imtiyazı 1857'de Mösyö Marşe'ye verilmiştir.
  • İlk havagazı fabrikası 1859'da İngiliz gazeteci Edwards tarafından açılmıştır.
  • İlk rakı fabrikası 1861'de Amerikalı Makri Bovari tarafından açılmıştır.
  • Ticaret mahkemesi 1862'de çalışmaya başlamıştır.
  • İlk şeker fabrikası 1866'da Davidoğlu Karabet Efendi tarafından kurulmuştur.
  • İlk Türk ihracatçısı Mehmet Suphi Efendi'dir. 1881'de Ermeni Vahan Efendi ile ortak açtığı kuruyemiş mağazası ile bu işi gerçekleştirmiştir.
  • Ticaret Odası 1885'te kurulmuştur.
  • İlk buz fabrikası 1887'de Abdullah Bey ve Şükrü Bey tarafından kurulmuştur.
  • İlk çuha fabrikası 1889'da Mehmet Ali Bey tarafından kurulmuştur.
  • İzmir Ticaret ve Sanayi Borsası Nizamnamesi 21 Ocak 1895'te yayımlanmıştır.
  • İzmir Ticaret, Ziraat ve Sanayi Odası 1 Ağustos 1904'te açılmıştır.
  • İlk defa düzenlenen İzmir İktisat Kongresi Şubat 1923'te gerçekleşmiştir.
  • Şişelenmiş ilk sütü 1934-1935 yıllarında Mustafa Efendi evlere dağıtmıştır.

 

Kültür Eğitim

  • Batı uygarlığının ilk anıtsal edebiyat eseri İlyada M. Ö. 750-700 arasında Homeros tarafından İzmir'de yazılmıştır.
  • Türkiye'nin ilk akademisi 1826'da İzmir'de Fransız konsolosu M. David'in girişimiyle konsolosluk salonunda açılmıştır.
  • İlk rüştiye 8 Ocak 1858 Cuma günü 54 öğrenciyle açılmıştır. (Bu tarihten önce koskoca İzmir'de ortaokul yok muydu yani?)
  • Yeni usulde eğitim veren ilk iptidai okul 1873'te Tilkilik'te açılan Teslihiye Mektebi'dir.
  • İlk Türk meslek okulu Halil Rıfat Paşa tarafından Hamidiye Mekteb-i Sanayii adı ile kurulmuştur. (Mithatpaşa Sanat Okulu)
  • İlk şimendifer mektebi (trencilik okulu) Vali Rahmi Bey zamanında açılmıştır.
  • İlk kütüphaneyi Giritli Ali Refet Efendi kurmuştur.
  • Milli Kütüphane 23 Haziran 1912'de İkinci Beyler Sokağı'ndaki Salepçizade Konağı'nın selamlık bölümünde açılmıştır.

 

Sinema Tiyatro Sanat

  • İyon mimarlık düzeni ve onun ilk tarzı olan Aiol düzeni İzmir'de ortaya çıkmıştır.
  • Dünyanın tamamı mermerden oluşan ilk tapınağı Efes'te yapılmıştır.
  • İlk tiyatro Euterpe 1841'de kurulmuştur.
  • İlk gösteri sanatçısı hokkabaz Mehmet Şükrü Bey'dir. İlk gösterisini Haziran 1877'de gerçekleştirmiştir.
  • Vatan Yahut Silistre İzmir'de ilk defa 1908'de oynanmıştır.
  • Kramer Kardeşler'in Pathe Freres Sinamatografi'si İzmir'de açılan ilk sinemadır. 1909'da hizmete girmiştir.
  • İlk Türk tiyatro topluluğu Sahn-i Bedayi Milli Tiyatro Heyeti, Nisan 1911'de Ahmet Cevdet Efendi yönetiminde kurulmuştur.
  • Dar-ül Bedayi ilk Anadolu turnesini 1923 yılında İzmir'de gerçekleştirmiştir.
  • İlk Türk kadın sanatçısı Bedia Muvahhit, Atatürk'ün önündeki ilk oyununu 25 Temmuz 1923'te İzmir'de gerçekleştirmiştir.
  • Hanımlara ilk tiyatro 25 Temmuz 1923'te gösterilmiştir.
  • Sanat alanında basılan ilk sahne bileti, 15 Ocak 1940'da Karşıyaka Melek Sineması'nda, Erzincan deprem felaketzedeleri yararına Karşıyaka Halkevi Müzik Kolu'nun düzenlediği konserde satılmıştır.
  • Birinci İzmir Şehir Tiyatrosu, Avni Dilligil yönetiminde 28 Şubat 1946'da ilk oyununu sergilemiştir.
  • İlk kadın piyanist Mihter Çelebi'dir.

 

Basın Yayın

  • İlk Yahudi matbaası 1646'da açılmıştır.
  • İlk Ermeni matbaası 1762'de açılmıştır.
  • Filos Ton Neon adlı Rumca ilk gazete 1831'de yayınlanmıştır.
  • İlk Ermenice gazete İçtemeran Bidari Kidelyas 1839'da Protestan Ermeniler tarafından çıkarılmıştır.
  • İlk Ladino (İbranice) gazete 1842'de çıkarılmıştır.
  • Bulgarca ilk gazete Ljuboslowije 1842'de aylık olarak yayımlanmaya başlamıştır.
  • İlk Türkçe matbu eser, 1848'de yayınlanan 28 sayfalık bir din kitabıdır.
  • İlk Türkçe gazete olan Devir, 6 Eylül 1872'de çıkmıştır.
  • Türklere ait ilk özel matbaa, 1874'te Hafız Nuri Efendi tarafından kurulmuştur.
  • Türkiye'de ilk özel gazete olan Spectatuer Oriental, Alexandr Balcgue tarafından 24 Mart 1881'de Fransızca olarak İzmir'de çıkarılmıştır.
  • İlk yayınlanan gazete Aydın'dır. Aydın valisi Mithat Paşa tarafından 1881'de ilk resmi yayın organı olarak çıkarılmıştır.
  • Edebi dilde ilk Türk dergisi Nevruz'dur. 1884'te Halil Ziya ve Tevfik Nevzat tarafından çıkarılmıştır.
  • İlk Osmanlı özel gazetesi olan Hizmet, 1886'da yayınlanmaya başlamıştır.
  • Yesnig, Ermenice basılan ilk kitaptır.
  • Gazetelerde ilanı bulunan ilk Türkçe kitap Lugat-ı Teslih-i Kavafi'dir.
  • İlk sayısı 1 mart 1930'da yayınlanan Türk Kooperatifçisi adlı dergi, Türkiye'de yayımlanan ilk bağımsız kooperatif dergisidir.
  • İlk buzdolabı reklamı, Frigidaire markasıyla 20 mayıs 1935'te Yeni Asır'da yayımlanmıştır.
  • Maaşlı ilk taşra muhabiri, 1949-1950 yıllarında Demokrat İzmir gazetesine Kemalpaşa'dan haberler yazan Kemal Ormancıoğlu'dur.

 

Ulaşım

  • Helen dünyasının arkaik dönemindeki en eski ve uzun caddesi, M. Ö. 7 - 4'üncü yüzyıllarda kullanılan 120 metre uzunluğundaki Athena Caddesi'dir.
  • Helen dünyasının en eski çeşmesi İzmir'dedir.
  • İzmir-Aydın demiryolu 23 Eylül 1856'da İngilizlere verilmiştir.
  • Alsancak Garı'nın temeli 1858'de atılmıştır.
  • Şehir sokaklarını genişletme çalışmalarına ilk defa 1864 yılında Gaziler Caddesi'nde başlanmıştır.
  • Rıhtım 1876'da kullanıma açılmıştır.
  • Hamidiye vapurları 1884'te İzmir-Karşıyaka seferlerine başlamıştır.
  • Konak-Göztepe tramvay hattının imtiyazı 1884'te verilmiştir.
  • İlk bulvar Fevzipaşa Bulvarı'dır.

 

Spor

  • M. Ö. 688'de düzenlenen 23'üncü olimpiyatta ilk boks maçını İzmirli Onomostos kazanmıştır.
  • Batılı tarzda ilk at yarışları 1856'da başlamıştır.
  • İlk atletizm yarışı Mayıs 1892'de yapılmıştır.
  • İlk kayık yarışı Temmuz 1892'de yapılmıştır.
  • İlk futbol takımı 1912'de Karşıyaka'da kurulmuştur.
  • İlk Avcılık ve Atıcılık Kulübü 1925'te Necmettin Slem tarafından kurulmuştur.
  • İlk atletizm yarışı Kızılçullu'da 1928'de yapılmıştır.
  • Türkiye'de ilk gece futbol maçı İzmir'in Ödemiş ilçesinin Adagüme köyünde Adagüme-Bademiye köyleri arasında yapılmıştır.
  • Türkiye'de ağları delen ilk gol, 21 Ekim 1956'da İzmir Alsancak Stadyumu'nda oynanan maçta Karşıyaka'lı Selim'in Altay'a attığı goldür.
  • Dünya kadet şampiyonası Türkiye'de ilk defa 1980 yılında Çeşme'de düzenlenmiştir.

 

Muhtelif

  • M. Ö. yedinci yüzyılın ikinci yarısında Helen dünyasının en eski geometrik planlı kenti İzmir'dir.
  • Helen dünyasının en eski kent duvarı Bayraklı'dadır. (M. Ö. 7-6'ncı yüzyıl)
  • Kentin büyük bölümünün yıkılmasına neden olan ilk deprem 1025 yılında vuku bulmuştur.
  • Fransız konsolosluğu 1619'da açılmıştır.
  • İngiliz konsolosluğu 1621'de açılmıştır.
  • Otuz bin kişinin öldüğü ilk veba salgını 1676'da olmuştur.
  • Şehrin yarısının yandığı ilk büyük yangın 1742'de olmuştur.
  • Avusturya Postanesi 1837'de açılmıştır.
  • Fransız Postanesi 1837'de açılmıştır.
  • Büyük Postane 1843'te hizmete girmiştir.
  • İlk otomatik telefon santrali Aziz Bey zamanında açılmıştır.
  • İlk itfaiye 1880'de İngiliz sigorta şirketi tarafından kurulmuştur.
  • İlk resmi balo 1882'de Aydın valiliğine atanan Hacı Naşit Paşa tarafından İzmir Hükümet Konağı'nda düzenlenmiştir.
  • İlk Türk Bankası 1888'de İzmir'de şubesini açan Ziraat Bankası'dır.
  • İzmir'in ilk metropoliti Aziz Polikarp'tir.
  • Saat Kulesi 1901'de Sait Paşa tarafından inşa ettirilmiştir.
  • Asansör 1907'de Nesim Levi tarafından İnşa ettirilmiştir.
  • Türkiye'de ilk Alman Konsolosluğu İzmir'de kurulmuştur. 19 Nisan 1924'de Wilhelm Padel atanmıştır.
  • İlk palmiye 28 Temmuz 1932'de dikilmiştir.
  • Atatürk Anıtı 28 temmuz 1932'de Behçet Uz tarafından açılmıştır.
  • İlk gazoz Ahmet Yalçıner tarafından Tire'de 1932'de imal edilip satışa sunulmuştur.
  • Fuar 1936'da açılmıştır.
  • Fuar 20 Ağustos 1937'de uluslararası olarak açılmıştır.
  • Paraşüt Kulesi 1937'de tamamlanarak Türk Hava Kurumu'na bağışlanmıştır.
  • NATO komutanlığına 1 Temmuz 1978'de İzmir'de atanan Vecihi Akın, bu göreve gelen ilk Türk subayıdır.

Yorumlar - Yorum Yaz