Eski İzmir Valileri

ESKİ İZMİR VALİLERİ

Mehmet Emin Elmacı

Bu yazıdaki bilgiler 1949 tarihinde kaleme alınmış olup, Yrd. Doç. Dr. Mehmet Emin Elmacı'nın derlemesiyle ortaya çıkmıştır.

 
Osmanlı dönemi İzmir Hükümet Konağı

2 Aralık 2015, Çarşamba


İzmir Vilayeti

Son yüzyıl içinde İzmir vilayetinde hizmet kabul eden idareciler arasında çok tedbirli ve kiyasetli valilere tesadüf ediyoruz. Zaman zaman en değerli valilerin dahi, idarenin meskeneti içersinde İzmir vilayetini idarede izhar-ı acz ettikleri, derebeyi hayatına alışmış olan unsurlarla şedit ve amansız mücadelelere giriştikleri görülmüştür. Bilhassa zorbalarla eşkıyanın şehrin merkezinde bile halkı haraca kestiği, köyler basarak hanımanlar söndürdüğü, valilere tehdit yazıları yolladıkları, hatta valilerden fidye istedikleri olmuş, muntazam maaş alamayan devlet jandarması ve zabıta kuvveti valilerin çalışma kabiliyetleri üzerinde tesirler husule getirmiştir. Ger Ali vakası, Çakırcalı Efe vakası bu meyandadır.

Vilayetin Teşekkülü

1867 yılına kadar bir eyalet olarak idare edilmekte olan İzmir, bu tarz-ı kadim idareden 1867 (1283) yılı Mayıs ayının 22'nci günü ayrılarak dahiliye nezaretince mansup ve padişah fermanını hamil valiler tarafından idare edilmeğe başlandı. Aydın vilayeti 1330 senesi salnamesi merkez-i vilayet İzmir şehri olduğu halde, vilayetimizin Aydın Vilayeti namı ile yad olunmasına, daha eyalet tarzında idare edildiği zaman vali-i vilayetin "Aydın şehrinde oturması sebep olmuş ve bir daha bu nam tebeddül etmemiştir." diyor. Yine bu salnameye göre bir zamanlar İzmir'de, vilayetin sancak merkezi olmak itibarı ile birer de mutasarrıf bulundurulduğu anlaşılıyor. Bilahare bunların ilga edilerek vali muavinlikleri ihdas edildiği ve vali muavinlerinin sırf valinin harekatını saraya haber vermek vazifesinde kullanıldığını tasrih ediyor.

Vilayetin mülkî taksimatında İzmir merkez olmak üzere Aydın, Denizli sancakları ile Menteşe livasından ibaretti. 1913 yılında Menteşe livasının İzmir vilayeti ile irtibatı fek olunarak müstakilen idareye başlandı. 1915 yılına kadar İzmir'in Merkez, Bergama, Ödemiş, Tire, Bayındır, Urla, Seferihisar, Foçateyin, Kuşadası, Karaburun, Çeşme, Menemen ve Nif (Kemalpaşa) ilçeleri vardı. Burada kaymakamlar vazife görürdü.

1877 yılında İzmir valiliğini Ahmet Hamdi Paşa deruhte ettiği zaman defterdar Sermedi Efendi, mektupçu Celal Bey, müftü Ahmet Şevki Efendi, Rum Metropolidi Militos, hahambaşı Balyacı Efendi, evkaf müdürü Sabit Efendi, vilayet idare heyetinin müntehap üyeleri Salepçizade Hacı Ahmet Efendi, Tokadizade Mehmet Efendi, Çelebizade Mustafa Efendi ve İsak Danon Bey'di. Vilayet istinaf mahkemesi reisi Baha Bey, müddeiumumi Mihail Efendi, istinaf hukuk kısmı azaları Rıfat, Tevfik, Anastas ve Mordo Efendilerdi. Bidayet mahkemesi reisi Suat, ceza reisi Hacı Mehmet Beyler, Ticaret mahkemesi reisi Abdülhalim, ikinci reisi Kantarağasızade Mehmet Tevfik Efendilerdi.

Konsoloslar

Ayni tarihte konsolosların sık sık vali-i vilayeti ziyaretle vilayet işlerine burunlarını soktukları ve sudan sebeplerle valiye ağır tacizlerde bulundukları görülüyor. İngiliz konsolosu John Fisher, Fransız konsolosu Emil Yorgan, Alman konsolosu M. Lohd, Rus konsolosu Yerekidi, İran konsolosu Haşim Ağa, İtalya konsolosu Datodi, Avusturya-Macaristan konsolosu F. Granier, Yunan konsolosu M. Tinako idi.

Yunan konsolosu Tinako Rus konsolosu Yerekidi ile her akşam buluşarak musafada bulunur ve Yunan tebaasının menfaatlerini Rus konsolosu delaletiyle vali nezdinde himaye ettirmek isterdi. Vali Ahmet Hamdi Paşa İran konsolosu ile içli dışlı münasebetler idame ederken, Alman konsolosu Lohd'a fena halde sinirleniyor, bu zatın şehir tenviratından, yol üzerindeki tanzifat amelesinden ve şehirde inzibatsızlıktan şikayet etmesini çekemiyordu. Bir defasında Alman konsolosunun Bergama'yı ziyareti sırasında bir sandık dolusu heykel ve kıymetli taş aldığını haber alan vali Alman konsolosuna bunun apaçık bir hırsızlık olduğunu beyan etmiş, Alman konsolosu da "Bunlar sizin işinize yaramaz. Taşlarla uğraşacak vaktiniz yok." cevabını vermiştir. Fakat valinin karşılığı Alman konsolosu için ağır bir darbe teşkil etmiş, valiye bu vilayette daha fazla kalmaya niyetli olmadığını, birkaç taş parçasına neden bu kadar ehemmiyet verildiğini anlamadığını bildirmiştir. Vali de şu cevabı vermiştir:

- Alman devletinin buradaki mümessilinin siyasi hiçbir sıfatı olmadığını hatırlamasını sık sık tekrar eder dururum. Fakat zat-ı devletleri bunu anlamamakla ısrar ve taannüt gösterirsiniz. O taşlar benim memleketimin cevherleridir. Buna apaçık hırsızlık derler. Ben siyasi bir hüviyeti olmayan sana kendi topraklarımdaki kıymetlerden bir parçasını dahi çaldırırsam yuh ervahıma!

Bir başka vesile ile vali Alman konsolosuna "Ben bu makamda oturdukça valisi bulunduğum vilayetin işlerine kimseyi müdahale ettirmem." diye bağırmıştır. Alman konsolosunun valinin sözlerinden fena halde canı sıkıldığını vilayet mesalihi ecnebiye müdürü Dirayir Efendi bilahare valiye haber verdi. Bu tarihte İzmir ıslahhanesi müdürü Mithat Paşa Enstitüsü merhum Yusuf Ziya Efendi idi. İzmir posta ve telgraf başmüdürlüğünü Antoniç Efendi, posta merkez müdürlüğünü Mustafa Fehim Bey, İzmir tıbbiye komisyonu reisliğini kaymakam Dr. Mustafa Bey, Gureba Hastanesi tabipliğini ayni zamanda belediye tabibi olan Nikolaki Efendi, Karantina Tabipliğini Dr. Borch, Gureba Hastanesi baştabipliğini Dr. Mustafa Bey ifa ediyordu.

1881 yılında Ödemiş Kaymakamı Rüstem Efendi, Bornova nahiye müdürü Şerif Mehmet Avni Efendi, Nif (Kemalpaşa) nahiye müdürü Mehmet Halit Efendi, Seydiköy nahiye müdürü İbrahim Hilmi Efendi, Seferihisar nahiye müdürü Mehmet Raşit Efendi, Karaburun nahiye müdürü Abdülkerim Nadir Efendi, Torbalı-Triyanda nahiye müdürü Hacı Emin Efendi, Birgi nahiye müdürü Mehmet Emin Efendi, Tire kaymakamı Mehmet Sait Bey, Bayındır kaymakamı Ali Rıza Bey, Bayındır belediye reisi Hacı Yakupzade Tahir Efendi, Urla kaymakamı Cemal Bey, Menemen kaymakamı Ahmet Sezai Efendi, Foçateyin kaymakamı Mehmet Fehim Bey, Foçateyin belediye reisi Mehmet Emin Efendi, Çeşme kaymakamı Sadık Bey, Çeşme belediye reisi Kostantin Rodaki Efendi idi. Vali-i vilayet, aralarında sıkı dostluk peyda olan Amerika konsolosu M. Dukan'la bazen akşam vakitleri Vali Konağı'nda karşı karşıya geçerek nargile içmeyi sever, konsolos da valinin sohbetinden hoşlanırdı.

Osmanlı dönemi İzmir Saat Kulesi 

Valilerin Listesi

İzmir vilayetinde 1867-1889 yılları arasında geçen 23 yıl içinde 26 vali vazife görmüştür. Bunlardan Sabri Paşa üç defa, Sadık, Hamdi, Halil Rıfat ve Hüseyin Avni Paşalar ikişer defa valilik etmişlerdir.

1867-1949 yılları arasında İzmir'de valilikte hizmet eden şahsiyetler tarih sırasıyla aşağıdadır.

  • Sabri Paşa - 1867

  • İsmail Paşa - 1868

  • Veliyiddin Paşa - 1869

  • Sadık Paşa - 1870

  • Hamdi Paşa - 1871

  • Sadık Paşa - 1872

  • Emin Paşa - 1872

  • Sabri Paşa - 1872

  • H. Avni Paşa - 1872

  • Süreyya Paşa - 1872

  • Hamdi Paşa - 1873

  • Ahmet Rasim Paşa - 1874

  • Hüseyin Avni Paşa - 1875

  • Ahmet Paşa - 1875

  • Esat Paşa - 1875

  • Hurşit Paşa - 1875

  • Sabri Paşa - 1876

  • Hamdi Paşa - 1877

  • Mithat Paşa - 1880

  • Ali Paşa - 1881

  • Hacı Naşit Paşa - 1882

  • Halil Rıfat Paşa - 1885

  • Nafiz Paşa - 1886

  • Hasan Rıza Paşa - 1888

  • Halil Rıfat Paşa - 1889

  • Nazif Paşa

  • Hasan Rıza Paşa

  • Halil Rıfat Paşa

  • Abdurrahman Paşa

  • Hasan Fehmi Paşa

  • Kamil Paşa

  • Faik Paşa

  • Rauf Paşa

  • Galip Bey

  • Ferit Paşa

  • Kazım Paşa

  • Muhtar Paşa

  • Nazım Paşa

  • Celal Paşa

  • Reşit Paşa

  • Kemal Paşa

  • Nazım Paşa

  • Rahmi Bey

  • Abdülhalik Renda - 1922

  • Aziz Bey - 1923

  • Murat Bey

  • İhsan Paşa - 1924

  • Kazım Dirik - 1926

  • Fazlı Güleç - 1935

  • Ethem Aykut - 1939

  • Fuat Tuksal - 1940

  • Sabri Öney - 1942

  • Şefik Soyer - 1943

  • Osman Sabri Adal - 1948

 

 Osmanlı dönemi İzmir Saat Kulesi
 

Vilayet Meclisi

Vilayet meclisinin 40 üyesi vardır. Bunların 12'si Demokrat Parti mensubudur. Vilayet meclisinin en bilgili ve tecrübeli siması olan Mehmet Orhon (Seferihisar) aynı zamanda daimi encümenin tek yürütücüsüdür. İzmir vilayet meclisinin son 25 yıllık çalışma devresinde birçok kıymetli unsurlar bu mecliste vazife görmüştür. Bunlar arasında Sırrı, Rahmi Köken, Bergamalı Hasan Bey, Dr. Kamran Örs, Osman Yunus, Ekrem Oran, Nuri Fettah Esen ve Mehmet Orhon en başta gelenlerdir. Avukat Kamil Oskay (Menemen) meclisin tipik bir siması idi. Nuri Fettah Esen uzun seneler meclisin bütçe komisyonu başkanı olarak İzmir vilayeti tarihine geçecek kıymetli hizmetlerde bulunmuştur. Tireli Refik Sandıkoğlu, Torbalı'dan Esat Hoca da vilayet meclisinde daima feregatla çalışmış simalardır. Nuri Fettah Esen'le birlikte onun kadar bu mecliste hizmeti geçen bir sima da Mehmet Orhon'dur; elyevm bu meclisin en nafizye vukuflu simasıdır.


Yorumlar - Yorum Yaz