Eski İzmir Belediye Başkanları

ESKİ İZMİR BELEDİYE BAŞKANLARI
Mehmet Emin Elmacı

Bu yazıdaki bilgiler 1949 tarihinde kaleme alınmış olup, Yrd. Doç. Dr. Mehmet Emin Elmacı'nın derlemesiyle ortaya çıkmıştır.



 Osmanlı dönemi İzmir Hükümet Konağı

3 Aralık 2015, Perşembe

Kırım Harbi'nden sonra Türkiye'de devlet teşkilatı garp memleketlerindeki usullere göre ayarlanınca İzmir'de belediye teşkilatı kuruldu. Fakat 1871 ile 1879 yılı arasında belediye çalışmalarının nev'i hakkında elde hiçbir malumat yoktur. 1879 Aydın salnamesi İzmir'de belediye teşkilatının iki daireye ayrıldığını yazar. Birinci belediye dairesi başkanı Helvacızade Emin, ikinci belediye dairesi başkanı ise Ragıp Bey idi. Her iki belediye dairesinin dokuzar üyelik belediye meclisleri, muvazzaf memur kadroları, başkatip, muhasebeci, tercüman, sandık emini, kontrato katibi, doktor, mühendis, müfettiş, çarşı ağası ve mimarı bulunurdu.

O tarihte İzmir şehri Birinci Kordon, Saman iskelesi, Balık Pazarı Hamamı, Marpuççular, Parmakkapı, Peştamalcıbaşı, Haliliye Caddesi, Basmane İstasyonu ve Kemer Caddesi'ni takip eden hat ile ikiye ayrılarak, bu hattın batı tarafı birinci belediye dairesini, doğu tarafı da ikinci belediye dairesini teşkil ederdi. Şimdiki Fevzi Paşa Bulvarı şehri ikiye taksim eden hattı teşkil ediyordu.

Halil Rıfat Paşa'nın valiliğine kadar devam eden bu şekil 1891 yılında iki belediye dairesinin birleştirilmesi, tek belediye meclisi ve reisinin iş başına getirilmesini icap ettirdi ve belediye reisliğini Helvacızade Emin Bey deruhte etti. Hisar Camii civarındaki şimdiki belediye dairesi de o zaman inşa oldu. Bu birleşme şehir gelirini artırmamakla beraber, masraflarda 1144 altın tasarruf teminine yaradı. Otuz bin altından ibaret belediye yıllık geliri kantar, zephiye ve hayvan alım-satım resminde yarısının hazineye verilmesi ile yirmi beş bin altına düştü. Yine bu tarihte belediyenin zabıta ve temizlik memurları sayısı 129'du.

Evliyazade Mehmet Bey'in belediye reisliği zamanında (1893) belediye kalem teşkilatı genişletildi, belediye doktorları dörde çıkarıldı. Bizzat şimdiki belediye binası yapıldı. 1894 yılında belediye reisine yardımcı olarak bir muavinlik ihdas olunarak bu vazifeye Abdurrahman Bey getirildi. 1895'te belediye reisliği vazifesini Eşref Paşa'nın deruhte ettiğini görürüz. Çok çalışkan bir zat olan Eşref Paşa belediyenin gelirini artırdı ve 1907 yılında takriben kırk bin altına çıkardı. Eşref Paşa bugün Tınaztepe adını alan okul binasını, Tepecik'teki Eşrefpaşa Hastanesi'ni, Darağaç ve Karşıyaka tramvaylarını, Eşrefpaşa Camii'ni yaptırdı. Bu caminin bitişiğinde yaptırdığı binaları da camiye vakfettirdi. İzmir yollarından çoğunun kesme taşla yaptırılması Eşref Paşa'nın belediye reisliği devrine rastlar.

Mithat Paşa'nın valiliği zamanında (1880) şehrin hudutları askerî kışlanın bulunduğu yere kadar devam ediyordu. Ondan ötesi kayalıklardan ibaretti. Göztepe'de tepe etekleri deniz kenarına kadar uzanıyor, şehrin mülhakatla irtibatı Karantina üzerinden Arap Hasan Çeşmesi istikametinde mümkün oluyordu. Mithat Paşa zamanında kayalıklar ve Göztepe'nin denize uzanan etekleri ortadan kaldırılarak bugünkü Hatay Caddesi meydana getirildi. 1885'te İzmir'deki ilk valilik günlerinde Halil Rıfat Paşa şimdiki Bahribaba Parkı civarında ve Değirmen Dağı'ndan geçerek Karantina'nın dağ kısmına kadar uzanan Halil Rıfat Paşa caddesini açtırdı. Halil Rıfat Paşa ikinci İzmir valiliği devrinde (1889-1892) Hatay Caddesi'ni açtırdı, İzmir İdadisi'ni, Kadifekale civarında Muhacirin Evleri'ni ve Aziziye Mahallesi'ni yaptırdı.

Vali Hasan Paşa Fehmi Paşa (1893-1896) valiliği devrinde İkiçeşmelik-Bayramyeri yolunu açtırdı, Bayramyeri'nden başlayarak Katipoğlu-Kızılçullu büyük demir köprüsünü meydana getirdi.

  Osmanlı dönemi İzmir Saat Kulesi

1882 yılından şimdiye kadar İzmir şehrine hizmet eden belediye reisleri tarih sırasıyla aşağıda gösterilmiştir.

    • Yenişehirli Ahmet Efendi / 1882

    • Ragıp Paşa

    • Yahya Hayati Paşa

    • Eşref Paşa / 1895-1907

    • Tevfik Paşa / 1908

    • Ali Nazmi Bey / 1908-1910

    • Taşlıoğlu Ethem / 1911-1912

    • Evliyazade Refik Bey / 1913-1918

    • Hasan Paşa / 1919-1922

    • Şükrü Kaya / 1923

    • Muammer Uşaklı / 1924

    • Aziz Akyürek / 1924-1925

    • Hulusi Alataş / 1928-1930

    • Sezai Göker / 1930-1931

    • Behçet Uz / 1931-1940

    • Reşat Leblebicioğlu / 1941-1949


 Osmanlı dönemi İzmir Saat Kulesi 

Son 26 yıl içinde İzmir şehrine arz-ı hizmet eden belediye reisleri arasında istisnasız olarak hepsi birer ölçüde hizmet ve şehrin güzelleşmesine ve imarına yardım etmişlerdir. Ragıp Paşa harikulade muntazam çalışan bir şahsiyetti. Eşref Paşa biraz mağrur görülmesine rağmen mahviyatkar, halkın iyiliğine ve şehrin imarına gayret sarf eden bir belediye reisi olarak sevildi.

Tevfik Paşa belediye çavuş ve serçavuşlarını kontrol etmesi ile ve çarşıda esnaftan bahşiş koparmalarına mani olmasıyla meşhurdu. Bu zat sabah vakti hanlara uğrayarak hem evinin meyve ve sebzesini en tazelerinden seçer, hem de hancılarla hemhal olurdu.

Ahenk gazetesi başmuharriri Ali Nazmi Bey ileri derecede bir halk dostu idi. O kadar ki kendisi bile yanlış bir devirde dünyaya geldiğini söyler, belediye bütçesinde açık görünce kudreti nispetinde bu açığı kapatırdı. Fakirlere yapılan belediye yardımına muvazi olarak kendi cebinden de masraf yapardı.

Evliyazade Refik Bey Birinci Cihan Harbi senelerinin belediye reisi olarak en müşkil bir zamanda, kudretli bir valinin yardımı ile başkanlık vazifesini kiyasetle idare etti. Gazetelerin tenkitlerine rağmen şehre faydalı olmak istedi. Hiçbir belediye memurunu ezdirmedi lakin harp senelerinin sıkıntıları içinde belediye memurlarının esnaftan hediye kabul etmesine de mani olamadı. Bu zatın bir meziyeti de belediye riyaseti maaşlarını sandık emrine teslim ederek hastalanan veya ihtiyaca düşen memurlara dağıtmasıydı.

Evliyazade Refik Bey'in belediye reisliğinden istifası ile Hasan Paşa'nın belediye reisliği zamanı arasında kısa bir müddet İzmir belediyesini vekil olarak Kemahlı İbrahim Bey idare etti. Mütareke senelerine tesadüf eden bu vekalet günlerinde İbrahim Kemahlı tıpkı bir diktatör gibi hareket etmek istedi. Belediye nizamları ile başkanın mukayyet olmasına bir sebep ve lüzum görmüyordu. Bir gün Salepçioğlu Camii civarında bir şahsın yaptırmak istediği eve belediye fen heyetinin "olamaz" dediğini işitince fena halde sinirlenerek başkatip Hafız Hakkı Efendi'yi çağırdı.

- A be Hakkı Efendi. Mühendis "yapılmaz" demiş. Ben yapılmasına izin vermiştim. Mühendis mi reis, ben mi?

- Sen reissin beyim. Fakat yaptırmazsın, kendi başına izin veremezsin.

- Neden Hakkı? Bu binada bana kafa tutacak daha büyük biri mi var?

- Yok, ama sen belediye nizamlarını değiştirmezsin.

- Demek ben reis olduğum halde senin yazılı bir kağıdına söz geçiremem!

- Kanunsuz laf yürümez.

Bunun üzerine Kemahlı İbrahim Bey oturduğu başkanlık sandalyesinden kalktı. Mestini ayağına geçirdi. Sandalyeyi kaldırarak masanın üstüne koydu. Bir hayli düşündükten sonra "Ben bu sandalyenin üstüne tüküreyim,sözümü dinletemedikten sonra!" dedi.

Filhakika daha eski senelerde belediye reisliği yapan Evliyazade Mehmet Bey gibi kıymetli şahsiyetler de belediyeyi kendi emirlerine göre yürütmek istemişlerdi. Fakat Evliyazade Mehmet Bey laftan anlar, gayet temiz yürekli bir şahsiyetti. Belediyede hizmeti büyüktü.

Yunan işgali senelerindeki reis Hacı Hasan Paşa'yı İzmir halkı sevmezdi. Bu zatın Yunanlarla teşriki mesai etmesi işgal kuvvetleri komutanı ile münasebet idame etmesi hoş karşılanmazdı. Hakikatte kendisi bazı vakalarda halktan kurşuna dizilmesi melhuz kimseleri kurtardığı rivayet edilir. Bu zat işgal senelerinde günün felaketli şartları içinde bazı hizmetler verebilmişti. Hacı Hasan Paşa mesut istirdat gününden 72 saat önce, yani 6 Eylül 1922 Çarşamba sabahı körfez vapurlarından birini Güzelyalı'ya yanaştırarak zati eşyasını yükledi ve vapurla Midilli Adası'na kaçtı. Bu vapur bu suretle Yunanlar tarafından müsadere edildi.

Rahmi Bey'in valiliği, Evliyazade Refik Bey'in belediye reisliği zamanında İzmir'de bazı yenilikler yapıldı. Mezarlıkbaşı'ndaki mezarlığın kaldırılarak pazar yeri haline getirilmesi, Basmane'ye giden yolun genişletilmesi, Bahribaba Parkı'ndaki eski mezarlıkların kaldırılması, Kız Lisesi, Hıfzısıhha ve Milli Kütüphane binalarının yaptırılması bu meyandadır. Teşekkül eden İzmir imarat ve inşaat şirketi Gümrük ile Basmane tren istasyonu arasında bir bulvar açmağa teşebbüs etmiş, istimlaklar yaparak Çukurhanı'na kadar bulvarı getirmişti. Daha fazlasını yapamayınca bu bulvarı açmak şerefi Behçet Uz'a müyesser oldu.

İzmir'in Yunanlardan istirdadı tarihine rastlayan 9 Eylül 1922'den 1931 Kasım'ına kadar İzmir belediye reisliklerinde eski dahiliye vekillerinden Şükrü Kaya, Uşakizade Muammer, Aziz Akyürek, Hulusi Alataş ve Sezai Göker hizmette bulundular. Aziz Akyürek yenilik fikrinin İzmir belediyesine girmesine hizmet etti. Hulusi Aktaş basınla daima ihtilaflı geçen reisliği hayatında çalışmak istedi. Sezai Göker çetin bir belediye meclisinin karşısında daima tartışmalı günler geçirdi.


Yorumlar - Yorum Yaz