İzmir'de Yahudi Mirası

İZMİR’DE YAHUDİ MİRASI: İBRANİCE YAZITLAR
H. Siren Bora

H. Siren BORA
Temmuz 2016
(Derleme: 2 Mart 2020 Pazartesi)


İzmir’de saptadığımız İbranice mermer yazıtlar, Yahudi kültürel mirasının önemli bir parçası olarak kabul edilmelidir. İzmir Yahudi Cemaati’nin bir tür arşiv belgesi, tapu kaydı ve soy kütüğü niteliğini taşıyan yazıtların tümü, aynı zamanda İzmir Yahudi tarihinin cansız tanıklarıdır. Yazıtların büyük bir bölümü İzmir sinagoglarına, küçük bir bölümü ise Yahudi eğitim kurumlarına aittir.

İzmir’de Osmanlı döneminde kurulan ilk Yahudi yerleşim alanı, Kadifekale-Eşrefpaşa etekleri ile Anafartalar Caddesi arasında kalan topografyadır. İzmir Yahudi Cemaati, bu bölge için Birinci Juderia tanımlamasını kullanmaktadır. İzmir’deki ikinci Yahudi mahallesi (İkinci Juderia) ise, yaklaşık olarak 1890’lı yıllarda Karataş, Halil Rıfat Paşa, Göztepe, Karantina arasındaki bölgede oluşmuştur. Çözümlemesini yaptığımız yazıtlarla ilişkili olan Alliance Israelite Universelle’in Okulu, Lazaretto ve sinagoglar (biri hariç), Birinci Juderia’da inşa edilmiş yapılardır. Sadece Beit Levi Sinagogu İkinci Juderia’da yani Karataş’tadır.

İzmir’e farklı dönemlerde farklı coğrafi bölgelerden gelerek yerleşen Romaniot, Karayit, Aşkenaz, Mizrahi ve Sefarad asıllı Yahudilerden oluşan İzmir Yahudi Cemaati, 19. yüzyıla değin homojen bir yapıda değildir. Göçmen Yahudiler, aralarında mevcut gelenek-görenek farklılıkları, liderlik yarışları ve çıkar çatışmaları nedeniyle, bir bütünün parçası gibi hareket etmemişler; kökenleri (geldikleri kentler ya da ülkeler) ekseninde birbirinden farklı ve bağımsız küçük cemaatler oluşturmuşlardır. Her cemaatin ayırıcı niteliği, sahip olduğu sinagog olmuştur. Yahudilikte sinagogların önemli bir işlevi vardır: Sinagog cemaatin merkezidir. Bir cemaat, hatta başlı başına bir mahalle, sinagog etrafında şekillenmektedir.

İzmir Yahudileri, İzmir’in ticaret merkezi (liman-kent) olarak önem kazanması ile birlikte ticari aktivitede söz sahibi olmuşlar, bu durum 18. yüzyılın sonlarına kadar devam etmiştir. 18. yüzyılın sonları, İzmir Yahudilerinin büyük bir ekonomik bunalımla karşı karşıya kaldığı tarihtir. Ekonomik bunalım, onu izleyen sosyal ve kültürel çöküşle perçinlenmiştir. 1860 yılında Paris’te kurulan Alliance Israelite Universelle, Doğu Yahudilerine yönelik geniş kapsamlı ekonomik-kültürel kalkınma programı, Alliance gönüllüleri ve okulları ile İzmir Yahudileri’nin kötü alın yazısını değiştirecektir. Elimizdeki yazıtlardan biriyle ilişkili olan Lazaretto ise, Yahudi Karantina hanesidir. Yapı, Grek, Osmanlı ve Avrupa Karantina hanelerinin aksine, kent merkezinde inşa edilmiştir.

Alliance Israelite Universelle’in İkiçeşmelik’teki Okulları ve Şemtov Pariente

Alliance Israelite Universelle, 1873 yılında İkiçeşmelik’te İzmir’deki ilk okulunu açmıştır. Bu okul rüştiye (ortaokul) düzeyinde eğitim veren bir erkek okuludur. Okulun müdürlüğünü yapmak üzere İzmir’e gönderilen ilk yönetici David Cazés’dir. Cazés bir süre İzmir’de görev yaptıktan sonra Tunus’a gönderilmiş, yerine Şemtov Pariente görevlendirilmiştir. Cazés ve Pariente, her ikisi de Alliance’ın Paris öğretmen okulunun ilk mezunlarıdır. Hem Fas (Tetuan) kökenlidirler, hem de doğdukları kentin Alliance okullarında yetişmişlerdir. Pariente 1879 yılında İzmir’e gelmiş, gelişinden sadece birkaç ay sonra İkiçeşmelik’te Alliance’ın kız okulunun açılmasını sağlamıştır. İzmir’de 16 yıl görev yapan Pariente usta bir politikacıdır. İzmir Yahudi Cemaati’nin her kesimiyle son derece iyi ilişkiler kurmuştur. Pedagojik becerisi, sağduyusu ve uzak görüşlülüğü Alliance’ın Merkez Komitesi’nin dikkatini çekmiş, böylece çok tutulan ve önem verilen bir kişi konumuna gelmiştir. O kadar başarılı olmuştur ki bir süre sonra adeta Alliance’ın bir ortağı gibi görülmeye başlamış, böylece yetki ve sorumlulukları artırılmıştır. Artık Pariente’nin yetki alanı sadece İzmir ve çevresindeki Alliance okullarının yönetiminden ve denetiminden ibaret değildir. Aynı zamanda ona Osmanlı Devleti’nin Batı Anadolu’daki ve Avrupa’daki vilayetlerinde, Bulgaristan’da, Sakız, Rodos adalarında, İstanbul’da bulunan Alliance okullarını denetleme görevi verilmiştir. Pariente kendisini pedagojik etkinliklerle sınırlamadığı için, seçkin Yahudi zümresinin önemli bir üyesi ve topluma mal olmuş okul müdürlerinden biri olarak tarihe geçmiştir. Aşağıda yer alan yazıt, Pariente’nin İzmir’deki başarılı çalışmalarının ve İzmir Yahudi Cemaati ile kurduğu iyi ilişkilerin somut bir göstergesi niteliğindedir.

Şemtov Pariente
Şemtov Pariente

İzmir Yahudi Cemaati’nin Pariente’ye olan minnet duygularını ve sevgisini ifade eden söz konusu yazıtın bir zamanlar nerede asılı olduğunu kestirmek olanaksızdır. Muhtemelen İkiçeşmelik’teki Alliance okullarından birinin duvarındayken, okul yıkıldıktan sonra elde kalanlarla birlikte İzmir hahamhane binasına taşınmıştır. Nisan 2016 tarihinde hahamhane binasının bahçesinde bulunmuştur. Ne yazık ki mermer yazıt zarar görmüştür. Yarısı kırıktır. Bu yüzden okunabilen bölümü tercüme edilmiştir.

Şemtov Pariente yazıtı
İzmir Yahudi Cemaati'nin Şemtov Pariente için hazırladığı minnet yazıtı

Fransızca Bölüm:

"İzmir Mahalli Komitesi'nin 9 Ocak 1883 tarihli oturumundaki kararı gereği, İsrail (ulusu) tarafından Pariente, bu okulla ilgili asil gayretleri ve ek olarak bu toplumsal hizmetteki aldığı mesafe nedeniyle ebedi bir takdire layık görülmüştür."

İbranice Bölüm:

1- Eben (Bu taş)
2- Ahavat rina herut bet sefer şamir (Okul sevgisi ve sevinci saklıdır)
3- Veal libot adateynu anşey İzmir (İzmir cemaati halkının gönlünde)
4- Leiş halulim ve rav pealim (Takdir edilen ve çok çalışan)
5- Adon Şemtov Pariente roş amorim (Başöğretmen bay Şemtov Pariente)
6- Leadat kol Yisrael haverim (Yisrael [Yahudi] cemaati dostlarında)

PORTUGAL (PORTEKİZ) SİNAGOGU

Portekiz’den 1497 yılında sürgün edilen Portekiz Yahudilerinin büyük bir kısmı önce Avrupa kentlerine yerleşmişlerdir. Bir süre bu kentlerde kalmışlar, sonra Osmanlı sınırları içindeki önemli ticaret merkezlerine göç etmeyi yeğlemişlerdir. Osmanlının Avrupalılara tanıdığı ticari ayrıcalıkların (kapitülasyonların) varlığı ve Portekiz Yahudilerinin Batılı ticaret şirketleri ile olan sağlam ilişkileri onları İzmir, İstanbul, Halep gibi ticaret merkezi olan kentlere yöneltmiştir.

Portugal Sinagogu'nun, Portekiz göçmenleri tarafından muhtemelen 1630’lu yıllarda kurulduğu tahmin edilmektedir. Barnay’a göre sinagog cemaatine başka yerden gelen göçmenler de katılmıştır. Bu sinagog Osmanlı Dönemi’nde İzmir’de kurulan ikinci sinagogdur. 5404 (1644) tarihinde varlığına ilişkin bir bulgu mevcuttur. Bir Responsa’da sorulan soruya Rabi Danyel Esterosa tarafından verilen yanıtta birkaç kez “beney Kahal Kadoş anusi Portugal” (Portugal Sinagogu cemaati oğulları) tanımlaması yapılmıştır. Yanıt şöyle devam etmektedir: “Gevrey anşey Kahal Kadoş anusi Portugal hay yişmeram” (Portugal Sinagogu cemaat üyeleri Konversolar - Tanrı onları yüceltsin). 5416 (1656) tarihli bir Responsa’ya göre Ruben kendisine ait bir yeşivayı Portugal Cemaati mensuplarına kiralamıştır. Sinagog bahçede inşa edilmiştir. Aradan 20 yıl geçmiş, Ruben’in iddiasına göre yeşiva onun izni olmaksızın büyütülmüştür. Yeşiva ile ne kastedilmektedir? Kastedilen bir sinagog ya da bir eğitim akademisi olabilir mi? Bilinmiyor.

Portekiz Sinagogu - Portugal Sinagogu
İzmir yangını öncesinde Portekiz Sinagogu'nun içi

Pek çok kaynak Portugal Sinagogu'nun 1666 yılında, Sabetay Tsevi ile ilişkili olayların tam merkezinde yer aldığını iddia etmektedir. Ancak Algazi Sinagogu’na ilişkin de benzer bir iddia söz konusudur. Portugal Sinagogu deprem ve yangınlar sonucu birkaç kez tamamen yıkılmış ve yeniden inşa edilmiştir. Bugün ayakta kalan Portugal Sinagogu'nun 19. yüzyılda inşa edildiği tahmin edilmektedir. Sinagog 1976 yılında önemli bir yangın tehlikesi atlatmıştır.

Portekiz Sinagogu - Portugal Sinagogu
Portekiz Sinagogu'nun ana giriş kapısının üstü

Portekiz Sinagogu - Portugal Sinagogu
Portekiz Sinagogu'na ait bir yazıt

Portekiz Sinagogu - Portugal Sinagogu
Portekiz Sinagogu'na ait başka bir yazıt


1- Şe Haşaar LeHaAdonay Tsadikim yavo bo Ben porat Yosef (Bu kapı tanrının kapısıdır, erdemliler girer)
2- Ben porat ale ayin Kahal Kadoş Portugal Yibane Binyan Tsiyon şanat 5669 (Portugal Sinagogu - Tsiyon'daki ev [BeitHaMikdaş] mamur olsun - Sene 1909)

1- Beezrat Haşem (Tanrının yardımıyla)
2- Hamiyyetperverler (Bağışçılar)
3- Hevrat agudat ahim be London (Londra Kardeşlik Cemiyeti)
4- Hanri Bişofseyim
5- Kondos A. VN. Di Kamondo (Kont A. VN. Di Kamondo)
6- Sir Julyan Goldsmidt
7- S. H. Goldsmidt
8- Şlomo Halfon deBukarist (Bükreşli Şlomo Halfon)
9- İtshak Kohen [Kahn] MiPariz (Paris'ten İtshak Kohen [Kahn])
10- İtshak Leon ubanav (İtshak Leon ve oğulları)
11- Nisim Abraham Leon
12- Ahim Rotşild MiPariz (Paris'ten Rothschild kardeşler)
13- Natanel de Rotşild ubanav (Natanel Rothschild ve oğulları)
14- İmanuel Vinizyani


1- Aleksandır ……
2- Hayim Habif ……
3- Hayim Politi Argi
4- Ahim Taranto Ganay
5- Jak Sidi
6- Hayim Sobis (?) Sonsol
7- Yuda de Moşe Sidi (Anısı bereket olsun)

MAHAZİKE TORA (TSONTSİN-SONSİNO) SİNAGOGU

Mahazike Tora (Tsontsin - Sonsino) Sinagogu İkiçeşmelik’teki Sonsino Mahallesi’nde, Aya Yani Kilisesi ile Asmalı Mescit arasında kalan alanda yer almaktadır. 1960’lı yıllarda büyük bir yangın geçiren ve bugün kaderine terk edilmiş olan sinagog yıkıntı halindedir. Sadece dört duvarı ile teva’nın dört sütunu ayakta kalmıştır. Rozanes’e göre 17. yüzyılda inşa edilmiştir. Galante ise İzmir’de 17. yüzyılda kurulan sinagogların adlarını sayarken Mahazike Tora’dan söz etmez. Barnay da 17. yüzyılda kentte 9 sinagogun mevcut olduğunu dile getirirken, Mahazike Tora’nın adını anmaz. Ona göre Mahazike Tora Sinagogu, Talmud Tora (Hevra) ve Beit Hillel Sinagogları ile birlikte 19. yüzyılda kurulmuştur.

Mahazike Tora (Tsontsin-Sonsino) Sinagogu
Mahazike Tora Sinagogu'ndan geriye kalan

17. yüzyılda kurulduğu saptanan Bakiş ve Pinto Sinagoglarından, 19. yüzyılda artık söz edilmemektedir. Muhtemelen 1688 depremi sırasında her iki sinagog da yıkılmıştır. Sonra yeniden inşa edilmişlerse dahi, 1772 büyük yangınında diğer bütün sinagoglarla birlikte yanıp kül olmaları muhtemeldir. 18 ve 19. yüzyıllar, İzmir’in büyük Yahudi göçlerine maruz kaldığı yıllardır. İkiçeşmelik’teki Yahudi Mahallesi ise bu dönemde sağa sola genişleme olanağına sahip değildir. Gelen göçmenlerden dolayı artan nüfusun barınma gereksinmelerini karşılamak için inşa edilen yapılar nedeniyle kendi içinde adeta şişerek hacmini doldurmuştur. Dolayısıyla yeni bir bölgede yeni bir sinagogun inşa edilmesi çok düşük bir olasılıktır. Öte yandan sinagog inşası ruhsat koşuluna bağlıdır. Yeni bir sinagog ve yeni bir ruhsat talebi de çok uzak bir olasılık izlenimi vermektedir. 19. yüzyıla kadar İkiçeşmelik’te Yahudilerin yaşadığı bölgeden sadece Yahudi Mahallesi ya da Birinci Juderia olarak söz edilmiştir. Tanzimat Dönemi'nden itibaren ise Yahudilere ait mahalle adları telaffuz edilmeye başlamıştır: Sonsino, Çavez, Yeni, Efrati, Bene İsrael, Hahambaşı ve Hurşidiye Mahalleleri. 1772 yangınında tamamen kül olan Pinto Sinagogu, artan nüfusun gereksinmelerini karşılamak dürtüsü ile daha büyük bir ibadethane olarak inşa edilmiş ve bir süre sonra bulunduğu mahallenin adıyla anılmaya başlamış olmalıdır: Sonsino (Mahazike Tora - Tsontsin) Sinagogu.

Mahazike Tora (Tsontsin-Sonsino) Sinagogu
İzmir yangını sonrasında Mahazike Tora Sinagogu'nun içi


Cumhuriyet döneminde Sakarya Mahallesi adını alan Sonsino Mahallesi, 803, 821, 822, 823, 824, 825, 826 sokaklar ile Eşrefpaşa Caddesi çıkmazının bulunduğu alanı kapsamaktadır. Sonsino Sinagogu ise, 822 sokak ile 826 sokağın kesiştiği köşede yer almaktadır. İzmirli Yahudiler o bölgeden şöyle söz etmektedir: La Suvida de Pinto (Pinto yokuşu) veya La Eskalera de Pinto (Pinto merdivenleri). Gerçekten de Sonsino Sinagogu’nun bir yanında (batısında) merdiven, diğer yanında (doğusunda) ise dik bir yokuş yer almaktadır. Galante’ye göre Mahazike Tora (Sonsino) Sinagogu inşa edilirken Hisar Camisi’nin mimari yapısı ve kubbesi örnek alınmıştır. Ayrıca sinagog 1850 ve 1896 yıllarında iki kez restore edilmiş olduğuna göre 19. yüzyılın ilk çeyreğinde inşa edilmiş olmalıdır.

Mahazike Tora (Tsontsin-Sonsino) Sinagogu
Mahazike Tora Sinagogu'na ait yazıt

1- Beezrat Haşem şanat 5694 (Tanrının yardımıyla sene 1934)
2- Kahal Kadoş Mahazike Tora Tsontsin Yibane Binyan Tsiyon (Mahazike Tora Tsontsin Sinagogu - Tsiyon'daki ev [BetHaMikdaş] mamur olsun)
3- Donadores i Donadoras (Bağışta bulunan erkek ve kadınlar)

4- Şlomo Kalderon ben Sara menuhato kavod (Sara oğlu Şlomo Kalderon - İstirahatgahı şerefli olsun)
5- Haneara Roza Franko bat Luna nilbaolamo (Luna kızı matmazel Roza Franko ebediyete intikal etti)
6- Sinyoru eşet Mordehay Elvirlas bat Miryam nilbaolamo (Luna’nın kızı Mordehay Elvirlas’ın dul eşi Sinyoru ebediyete intikal etti)
7- Şlomo Abraveya ben Perla menuhato kavod (Perla oğlu Şlomo Abraveya - İstirahatgahı şerefli olsun)
8- Heneara Huvak şimeru Mazaltov demitkerya (… Mazaltov adıyla anılan)
9- Matilda bat Moşe Şalom menuhata kavod (Moşe Şalom kızı Matilda - İstirahatgahı şerefli olsun)

 

ŞONSOL SİNAGOGU

Hayim Şimuel Şonsol tarafından bağışlanan, Basmane’deki Aya Vukla Mahallesi’ndeki bir yapıdır. 1909-1911 tarihleri arasında yapılan başvurular sonucu verilen ruhsat ile sinagog olarak kullanılmaya başlanmıştır. Şonsol Sinagogu iki kattan oluşmaktadır. Alt katta 12 odalı bir kortejo, üst katta ise ibadethane yer almaktadır. Sinagog 1970’li yıllarda yanmış ve tamir geçirmiştir. Bir süre oto yıkama mahalli olarak kullanılmıştır. Mülkiyeti İzmir Yahudi Cemaati'ne ait olan sinagog şu anda boş ve kapalıdır.

Şonsol Sinagogu
Şonsol Sinagogu'na ait yazıt

1- Kahal Kadoş Şonsol Yibane Binyan Tsiyon (Şonsol Sinagogu - Tsiyon'daki ev [BeitHaMikdaş] mamur olsun)
2- Hakdiş Mehaadon Hayim (Vakfedildi saygıdeğer beyefendi Hayim)
3- Şimuel Şonsol Nilbaolamo Hayom (Şimuel Şonsol tarafından ebediyete intikal etti gününde)
4- 14 Lehodeş Nisan şanat 5665 (Nisan ayının 19'unda - Sene 1905)

BEİT LEVİ SİNAGOGU

 

Beit Levi Sinagogu, Karataş’taki Nesim Levi’ye ait olan ve konut olarak kullanılan bir yapının ibadethaneye dönüştürülmesi için yapılan başvuruya, 24 Muharrem 1337 (30 Ekim 1918) tarihinde olumlu yanıt verilmesinden sonra kurulmuştur. İki katlı bir yapıdır. Alt katta görevli hahamın ikametgâhı, üst katta ise ibadethane yer almaktadır. Beit Levi Sinagogu 1982 yılında yıkılmıştır. Aşağıda yer alan mermer yazıt, bir zamanlar sinagogun duvarlarından birinde yer almaktadır. Beit Levi’den geriye kalan sayılı kalıttan biridir. Bugün İzmir Yahudi Cemaati Arşivi’nde muhafaza edilmektedir.

Nesim Levi (tam ortada)
Asansör, Karataş Musevi Hastanesi ve Beit Levi Sinagogu'nu yaptıran Nesim Levi Bayraklı (tam ortada)

"... merdiven duvarı göçmüştü. Nedeni sinagog yanındaki arsada önlem alınmadan yapılan temel kazısıydı. 1967 yılı Temmuz ayında askere gittim. İki yıl askerlik yaptıktan sonra geri döndüm. Sinagog arsasında inşaat vardı. Arsaya bir apartman inşa edildi. Apartman İzmir Yahudi Cemaati'ne ait değildir. Nesim Levi ailesine ait de değildir. Kim yaptı, nasıl yaptı. bilinmez. Ancak bundan 7 yıl kadar önce öğrendiğime göre apartmanın dairelerinden biri Nesim Levi adına tapuya kaydedilmiş. Olayın ilginç tarafı ise şu: Levi ailesinin hiçbir ferdinin bundan kesinlikle haberi yokmuş."

Beit Levi Sinagogu
Beit Levi Sinagogu'na ait yazıt

1- Kahal Kadoş Beit Yibane Binyan Tsiyon Halevi (Sinagog Beit - Tsiyon'daki ev [BeitHaMikdaş] mamur olsun - Halevi)
2- ElŞaday yivereh veyeşmor lehamikdaş (Kadiri mutlak tanrı vakfedeni bereketlendirsin ve korusun)
3- Nerivlev Sinyor Nesim Şlomo Halevi Haşem yişmereyu vihayehu (Alicenap yürekli sinyor Nesim Şlomo Halevi - Tanrı onu korusun ve ona ömür versin)
4- Ben Yair lehanihbad Sinyor Moşe Halevi yişmereyu vihayehu (Yair muhterem sinyor Moşe Halevi'nin oğlu - Tanrı onu korusun ve ona ömür versin)
5- Vele İşto Hakavoda Marat Coya tihyi meuşeret (Ve onun eşi muhterem bayan Coya - Mutlu olsun)
6- Velebenav Hayakarim Rafael ve Yitshak ve Yosef (Ve onun kıymetli oğulları Rafael ve Yitshak ve Yosef)
7- Ve Moşe Halevi haşem alem yair veyentsiram meayin ara (Ve Moşe Halevi - Tanrı onu aydınlatsın ve kem gözden esirgesin)
8- Nunsamehvavalef (...)
9- Hanuhat Beit Haknesset BaRoşhaşana (Sinagogun açılışı yılbaşında [16 Eylül])
10- Şanat 5658 (Sene 1898)
 
ALGAZİ SİNAGOGU

İzmir’de kurulan sinagogların büyük bir bölümü, ya sinagogu kuran kişinin ya da sinagog yöneticisinin adını taşımaktadır. Bazı yazarlar tarafından Algazi Sinagogu için Galante Sinagogu adı da kullanılmıştır. Ancak konuyla bağlantılı olarak adı anılan Rabi Moşe Galante, Sabetay Tsevi ile birlikte Halep’ten İzmir’e gelmiştir ve İzmirli bir Rabi değildir. Barnay’ın da vurguladığı gibi, Galante muhtemelen Kudüs kentinin Rabilerinden biridir. Cuma (Cumartesi?) günü Algazi Sinagoguna giderek Tsevi’nin Mesih olduğunu açıklamıştır. Açıklama Algazi Sinagogu'nda yapıldığına göre, bu sinagog bir süre Galante Sinagogu adıyla anılmış ve Yahudi Cemaati’nin hafızasına da bu şekilde yerleşmiş olmalıdır. Algazi Sinagogu’nun 5426 (1666) tarihinde mevcut olduğu bilinmektedir. Demek ki daha önce inşa edilmiştir. İzmir’de 17. yüzyılda Venedikli tüccarlara aracılık yapan Avraham Algazi’nin varlığı bilinmektedir. Öte yandan İzmirli Rabilerden biri Rabi Hayim Algazi’dir ve ölüm tarihi 5431 (1671) yılıdır. Her iki kişinin de söz konusu sinagogla bağlantılı olması muhtemeldir.

1666 tarihinde Sabetay Tsevi’nin Algazi Sinagogu'na gittiği, Rabi Hayim Benveniste tarafından dile getirilmektedir:

"Kahal Kadoş (Tanrı yüceltsin) Algazi’de toplandılar."

Bu konuda Barnay şu yorumu yapıyor:

"Algazi Sabetay Tsevi’nin sinagogu muydu? Bilmiyoruz. Sabetay Tsevi bu sinagoga sadece 1666 yılının bir Şabat (Cumartesi) günü mü gitti, yoksa bu sinagog zaten ailesi tarafından da daha önce kullanılan onların devam ettiği sinagog muydu? Bilmiyoruz."

Algazi Sinagogu
Algazi Sinagogu'nun girişinde asılı olan yazıt

Aşağıda çevirisini yaptığımız yazıt, Algazi Sinagogu’nun avlusundaki duvarda yer almaktadır:


1- Şanat (Sene)
2- Uva vehitpalel (Gelsin ve dua etsin)
3- Elhabayt haze ... (Bu eve ...)
4- 5485 (1725)

TALMUD TORA (HEVRA) SİNAGOGU

17. yüzyılda İzmir’de yer alan sinagogların adlarını sayarken, onların arasında Talmud Tora (Hevra) Sinagogu’nun adını zikredenler Rozanes ve Galante’dir. Muhtemelen Galante Rozanes’ten bu bilgiyi edinmiş ve kullanmış olmalıdır. Yaakov Barnay ise Talmud Tora Sinagogu’nun 19. yüzyılda kurulduğunu dile getirmektedir. Talmud Tora (Hevra) Sinagogu bugün yıkıntı halindedir.

Aşağıda çevirisini verdiğimiz mermer yazıt, Nisan 2016 tarihinde hahamhanenin bahçesinde bulunmuştur. Muhtemelen Talmud Tora Sinagogu’nun Beit Midraşı’na ait olmalıdır. Geleneksel olarak İzmir sinagoglarının büyük bir bölümünde -genellikle giriş kısmından sonra, ibadethane bölümünden önce- bir Beit Midraş (etüt evi ya da medrese) veya Yeşiva yer almaktadır. Mermer yazıt ibadethaneye dâhil olan okula, Talmud Tora'ya ait olmalıdır. Öte yandan İzmir’de 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar iki çeşit Yahudi eğitim kurumu mevcuttur: Hevrot ve Yeşivot. Zamanla Hevrot’un bir kısmı Talmud Tora adını alarak eğitim hizmetine devam etmiştir. Her iki eğitim kurumunda eğitim programını uygulayan kişiler Yahudi din adamlarıdır. Kanımızca Talmud Tora (Hevra) Sinagogu önce büyük bir eğitim kurumu odağındaki ibadethane olarak kurulmuş, bir süre özellikle eğitim hizmeti vermiş ve 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yalnızca ibadethane işlevini üstlenmeye başlamıştır. Bu öngörü hem Rozanes ve Galante’nin Talmud Tora’nın kentteki varlığına ilişkin verdiği bilgiyle, hem de Barnay’ın Talmud Tora’nın kuruluş tarihine ilişkin verdiği bilgiyle örtüşmektedir. Rozanes ve Galante, sadece Talmud Tora’nın 17. yüzyılda sinagog değil bir eğitim kurumu olarak hizmet verdiğini fark edememişlerdir.

Hahamhane bahçesinde bulunan mermer yazıt, sinagog yıkılınca geriye kalanlarla birlikte buraya taşınmış olmalıdır.

Talmud Tora Sinagogu
Talmud Tora Sinagogu'na ait yazıt

1- BeEzrat Haşem 5666 (Tanrının yardımıyla 1906)
2- Beit Talmud Tora (Tora öğrenimi evi)
3- Yofia alav nahara (...)
4- LaTora ve haskala (Tora'ya ve rasyonalizme)
5- Yesod hamaala (Faaliyetin temeli)
6- Lehadrih temimim (Dürüst insanları eğitmek)
7- Aniim ve yetomim (Yoksulları ve yetimleri)
8- Hine ze nivne (İşte bu bina edildi)
9- Bişnat (Senesinde)
10- Ad yavo Elmikdaşi (Ta ki benim mukaddesatıma gelesiniz)

NEVE ŞALOM (ŞALOM) SİNAGOGU

Neve Şalom Sinagogu (ya da Şalom Sinagogu) 17. yüzyılda Portekiz asıllı zengin Konversolar tarafından kurulmuştur. Kaynaklarda sinagogun adından hem Neve Şalom hem de Şalom olarak söz edilmektedir. O halde bugün Şalom (Aydınlı) olarak tanınan sinagog Neve Şalom Sinagogu olmalıdır.

Avraham Yaari tarafından kaleme alınan Sefer dila Havera Kaduşa di İzmir adlı kitapta Neve Şalom Sinagogu’nun yetimler kurumunun 42 maddelik tüzüğü ve 5404 (1644) tarihine ait üye listesi verilmiştir. O halde 1644 tarihinde Neve Şalom Sinagogu mevcut olmalıdır. Demek ki 1644 yılından önce kurulmuştur. Öte yandan Rabi Eliyahu Hakohen Haİtamar’ın pek çok kez bu sinagoga vaaz vermeye geldiği bilinmektedir. 5435 (1675) yılında Neve Şalom Sinagogu’nun Rabilerinden ve Tora eğitmenlerinden biri Rabi Yosef Hazan’dır. 17. yüzyılın ortalarında, İzmir’e gelen Selanikli Rabilerden birinin anlatımına göre o yıllarda Kahal Kadoş Şalom’da büyük Rav Yosef Eskapa ve büyük Rav Rabi Aharon Lepapa görev yapmaktadırlar.

Çevirisini yaptığımız yazıt sinagogun avlusunda, ibadethanenin giriş kapısının yanında yer almaktadır. Yazıtta sözü edilen yangın 1841 İzmir yangınıdır. Haziran 1841’de başlayan yangın Yahudi Mahallesi ile birlikte pek çok sinagogu yakıp kül etmiş, binlerce insan, özellikle Yahudiler evsiz kalmışlardır. Olay büyük bir felaket olarak hafızalara kazınmıştır. Hatta İzmirli Yahudilerin bir bölümü yangını tanrısal bir ceza olarak algılamış, Ağustos 1841 yangınının kaşer et yemeyen yoksullar için tanrısal bir ceza olduğuna inanmışlardır. Yahudi nüfusunun azalmasına ve morallerinin bozulmasına neden olan 1841 yangını Şalom Sinagogu’nun kapısı önünde mucizevi bir şekilde durmuştur. Sinagog yangında hasar görmeden kurtulmuştur. Mermer yazıt bu mucizeyi dile getirmektedir:

Neve Şalom Sinagogu
Neve Şalom Sinagogu'nun girişinde asılı olan yazıt

1- Habayt Hakneset haze banuy mişnat 5560 im (Bu sinagog 1800 senesinde inşa edilmiştir)
2- Manihigim meatar harav bate kehuna zayntsadikvavkaflamed (Mahalli yöneticiler)
3- Viserafat şanat 5601 lamedtaffeytsadik lo nisraf (Ve 1841 tarihli yangında … yanmadı)
4- Vebe hodeş Nisan şanat 5650 nigmar binyan gadol bakahal kadoş (Ve 1890 senesi Mart ayında büyük sinagog inşaatı tamamlandı)
5- Vememdaletkafyudbettsadik yibane binyan Tsiyon in 11 hanuyot ahareym al (Ve ... arkasındaki 11 dükkanla birlikte)
6- Yedi hamiştadelim haleva hemma Sinyor Moşe (Bu konuda inisiyatif alanlar onlardır ki sinyor Moşe)
7- Uziyel Bar Yosef hayo (haşem yişmerehu vihayehu) ve haverav Eliya Kuryel hayo (Uziyel Yosef oğlu - Tanrı onu korusun ve ona ömür versin - Ve arkadaşları Eliya Kuryel  - Tanrı onu korusun ve ona ömür versin)
8- Ve Sinyor Danyel Farhi hayo ve Sinyor Yomtov Mizrahi (Ve sinyor Danyel Farhi - Tanrı onu korusun ve ona ömür versin - Ve sinyor Yomtov Mizrahi)
9- Hayo ve Sinyor Yaakov Uziyel Bar Aharon hayo ve havero (Tanrı onu korusun ve ona ömür versin - Ve sinyor Yaakov Uziyel Aharon oğlu - Tanrı onu korusun ve ona ömür versin - Ve arkadaşları)
10- Moşe de Sigura hayo ve Moşe Uziyel bar (Moşe de Sigura - Tanrı onu korusun ve ona ömür versin - Ve Moşe Uziyel)
11- Aharon hayo ken nira bet kodşeynu (Aharon oğlu - Tanrı onu korusun ve ona ömür versin - Kutsal hanemizde göründü)
12- Vetifarteynu betbetyudalef betsameh vehaviyotim el har (Ve iftihar kaynağımız … - Onları getireceksiniz kutsal dağıma)
13- Kodşi vesimahtim bebet tefilati leparak katan 5650 (Ve benim ibadethanemde mutlu olacaksınız - 1890)
 
LAZARETTO

İzmir Yahudi Cemaati’ne ait Lazaretto, 19. yüzyılın ilk yarısında Osbia adlı Hollanda asıllı bir kadının satın aldığı Kortejo’nun Yahudi Cemaati’ne bağışlanmasından sonra kurulmuştur. 1841 İzmir yangını Lazaretto binasını tamamen yok etmiş, sonraki yıllarda (ikinci kez inşa edildiği tarih bilinmemektedir) arsası üzerine Baron Lionel de Rothschild, M. Montefiore ve A. Cremioux’nün maddi katkıları ile 300 odaya sahip bir yapı inşa edilmiştir. Lazaretto olarak adlandırılan bu yapının ortasında açık bir avlu yer almaktadır. Avluyu çevreleyen iki katlı yapıda peş peşe küçük odalar (İbranice dirot) mevcuttur. Ayrıca avluda bir su kaynağı (çeşme olmalı) bulunmaktadır. Aşağıda fotoğrafına yer verdiğimiz mermer yazıt, İzmir Agora kazıları sırasında Lazaretto’nun inşa edildiğini tahmin ettiğimiz arsada bulunmuştur. Yazıtın çevirisi sırasında, 5 ve 6 olarak numaralandırdığımız bölümler, bir arada Beraha Şehakol'ü oluşturmaktadır, yani şükür duası. Bu dua su içmeden önce okunan duadır. Mermer parçalanmış olduğu için yazıtın tamamını okumak olanaksızdır. Kanımızca yazıt, Bene İsrael Mahallesi içinde Dikiltaş’ta inşa edilmiş olan Lazaretto’nun avlusundaki çeşme ile bağlantılı olmalıdır. Lazaretto 1922 yangını sırasında tamamen yanmıştır.

Lazaretto
Lazaretto avlusundaki çeşmenin yazıtı


1- Yiten hatov (İyiyi verecek)
2- Hayim şel Şalom yemeyi hayehi (Barış dolu hayat yaşadığın süreç)
3- Mimha yaru vehen makomha (Ondan görecekler ve senin yerine)
4- Ki mimenu totsaot Hayim (Çünkü hayatın olağanüstülükleri ondan geliyor)
5- Baruh Ata Adonay Eloheynu Meleh (Dünyanın kralı olan efendimiz)
6- Haulam Şehakol nihiyye bedıvaro (Ve her şey onun arzu ettiği gibi yaratıldı)

SONUÇ

Dünyanın neresinde olursa olsun Yahudi diasporası başlangıçtan itibaren din ile etnik kimliğin iç içe geçtiği bir yapıya sahip olmuştur. Bu nedenle Yahudilik ve Yahudi tarihi birbiri ile kesintisiz ve karşılıklı etkileşimi içeren bir seyir izlemektedir. Her ne kadar Tora’nın emir ve kuralları diğer milletlerden ve onların inanç, yaşayış şekillerinden uzak durulmasını öngörüyor, Yahudi olan ve olmayan ayırımı ile iki grup arasındaki ilişkiler kısıtlanıyor ise de, Yahudi diasporası soyutlanma refleksine değil, adaptasyona dayalı olarak bir yandan dinini ve kimliğini korurken, öte yandan çevre kültürlerden aldığı unsurları kendi bünyesine katarak, yaşadığı bölgeye özgü bir kültürel yapı oluşturmuştur.

Bu nedenlerden dolayı Yahudi topluluklarının yapısı konuştukları dillerden giydikleri giysilere, yaptıkları mesleklerden uyguladıkları ritüellere kadar; kültürel, coğrafi ve dönemsel farklılıkları yansıtmaktadır. Yukarıda çevirilerine yer verdiğimiz yazıtlarda Yahudiliğin, Yahudi dininin etkilerine şahit olunmaktadır. Hemen hepsinde Tora’dan alıntılar mevcuttur. Mahazike Tora (Sonsino) Sinagogu’nun 1934 tarihli yazıtı üzerinde sağ üst köşede ayyıldız motifi görülmektedir. Bu motif hem Türk Bayrağı’ndaki ayyıldızı, hem de Anadolu kültürünü özümsemiş Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı Yahudileri simgelemektedir.

Yazıtların bir bölümünde İbranice ile Fransızca, bir bölümünde ise İbranice ile İspanyolca bir arada kullanılmıştır. Fransız dili ve kültürünün Osmanlı Yahudileri arasında yaygınlaşması, Alliance Israelite Universelle’in 19. yüzyılın ikinci yarısında başlayan etkinliklerinin eseridir. Alliance tarafından kurulan okulların ders programlarına Fransız dili daima dâhil edilmiştir. Öte yandan, başlangıçta çok cemaatli bir yapıya sahip olan İzmir Yahudileri, zamanla baskın Sefarad kültürünün etkisi altında kalarak adeta tamamen Sefaradlaşmıştır. Böylece Judeo İspanyol dili de (Yahudi İspanyolcası) topluluğun tamamı tarafından benimsenmiştir.

Toplam 11 yazıtın biri Yahudi Lazaretto’suna, biri Alliance Israelite Universelle tarafından kurulan Yahudi okuluna, dokuzu ise sinagoglara aittir. Bu yazıtların her biri İzmir Yahudi kültürüne ve İzmir Yahudi tarihine tutulan bir ayna niteliğindedir. Yazıtlara geniş bir perspektiften bakıldığı zaman, sürgündeki bir toplumun (Yahudi Diasporası’nın) tarihini ve kültürünü yansıttığı apaçıktır.


Yorumlar - Yorum Yaz