Osmanlı Ölçü Birimleri

OSMANLI ÖLÇÜ BİRİMLERİ

Osmanlı çarşısı - Osmanlı pazarı

19 Kasım 2009, Perşembe

Uzunluk Ölçüleri

Osmanlı Devleti'nde uzunluk ölçüsü birimi olarak "arşın" kullanılmış olmakla birlikte, "çarşı arşını" ile "mimar arşını" (zira-i mimari, zira) birbirinden farklıdır. (Osmanlı'da temel uzunluk ölçüsü birimi olan arşın üç çeşittir: arşın, zira, endaze)

Çarşı Ölçüleri

1 arşın = 68,58 santimetre (çarşı arşını)

1 rub = 1 urub = 8,57 santimetre = 1/8 arşın

1 kerrab = 1 kirah = 4,28 santimetre = 1/16 arşın

1 endaze = 65,25 santimetre (Fars menşelidir)

Mimar Ölçüleri

1 arşın = 1 zira = 75,7738 santimetre (bina arşını)

1 kadem = 1/2 zira = 37,8869 santimetre

1 parmak = 1/24 zira = 3,1572 santimetre

1 hat = 1/12 parmak = 2,631 milimetre

1 nokta = 1/12 hat = 0,219 milimetre

1 mimarî arşın = 1 zira = 1 zira-i mimari = 2 kadem (ayak) = 24 parmak = 288 hat = 3456 nokta = 75,7738 santimetre (Bir mimari arşının 1/2'si kadem,  kademin 1/12'si parmak, parmağın 1/12'si hat, hattın 1/12'si noktadır. Yani 1 mimari arşın = 2 kadem = 24 parmak = 288 hat = 3456 noktadır.)

1 kulaç = 2,5 zira = 189,4345 santimetre

1 fersah = 3000 kulaç (normal yürüyüşle 1 saatte gidilen mesafe)

1 berid = 1 menzil = 4 fersah

1 merhale = 2 berid

Ağırlık Ölçüleri

1 çeki = 4 kantar = 225,79832 kilogram

1 kantar = 44 okka = 100 ludre = 56,44958 kilogram

1 batman = 6 okka = 7,69767 kilogram

1 okka = 1 kıyye = 400 dirhem = 1,282945 kilogram

1 dirhem = 3,2073625 gram

1 miskal (misgal) = 1,5 dirhem = 4,5819464 gram

7 miskal = 10 dirhem = 32,073625 gram

1 dünük (denk) = 1/4 dirhem = 801,84 miligram

1 kırat = 1/4 dünük = 4 bakray = 200,46 miligram

bağdadi (bakray) = 4 fitil

1 fitil = 2 nekir

1 nakir (nekir) = 2 kıtmir

1 kıtmir = 2 zerre

1 buğday = 1/4 kırat = 50,11 miligram

Mehmet İzzet'in 1912 baskı tarihli İlm-i Hisab (hesap bilimi) kitabına göre ağırlık ölçüleri farklı tarif edilmektedir:

Evzan-ı Kebire (büyük ağırlık ölçüleri)

1 çeki = 225,978 kilogram

1 kantar = 56,450 kilogram

1 batman = 7,692 kilogram

1 kıyye = 1,282 kilogram

Evzan-ı Mutavassıta (orta ağırlık ölçüleri)

1 dirhem = 3,207 gram

1 miskal = 4,810 gram = 0 1,5 dirhem

1 dünük (denk) = 801,75 miligram = 1/4 dirhem

Evzan-ı Hafife (hafif ağırlık ölçüleri)

1 kırat = 200,43 miligram = 1/4 denk

1 bağdadi (bakray) = 50,1 miligram = 1/4 kırat

1 fitil = 12,5 miligram = 1/4 bağdadi

1 nakir (nekir) = 6,26 miligram = 1/2 fitil

1 kıtmir = 3,13 miligram = 1/2 nakir

1 zerre = 1,56 miligram = 1/2 kıtmir

Ağırlık ölçüsü olarak arpa, buğday, pirinç, dirhem-i şeri, habbe ve hardal tanesi de kullanılmıştır.

dirhem, Osmanlı dirhemi          okka, Osmanlı okkası          kantar, Osmanlı kantarı


Alan Ölçüleri

1 hektar = 11 dönüm = 10105,337 metrekare = 17600 zira kare

1 dönüm-ü atik (eski dönüm) = 4 evlek = 918,667 metrekare = 1600 zira kare = 40x40 zira

1 dönüm-ü cedid (yeni dönüm) = 2500 metrekare

1 dönüm-ü kebir (büyük dönüm) = 2720 metrekare

1 evlek-i atik (eski evlek) = 229,666 metrekare = 400 zira kare = 20x20 zira

1 evlek-i cedid (yeni evlek) = 100 metrekare

1 cerip = 3600 zira kare = 60x60 zira

1 zira kare = 4 kadem kare = 0,57416 metrekare

1 kadem kare = 144 parmak kare = 12x12 parmak

1 parmak kare = 144 hat kare = 12x12 hat

1 hat kare = 144 nokta kare = 12x12 nokta

Çarşı ölçüleri olarak da "arşın kare", "rub kare", "kirah kare", "endaze kare" kullanılırdı.

Hacim Ölçüleri

1 kutu (god, kot, godik) = 4,625 litre

1 şinik = 9,25 litre = 2 kutu

1 kile (İstanbul kilesi) = 37 litre = 4 şinik = 8 kutu

Su Debisi Ölçüleri

Su kaynağının debisinin ölçülmesinde birim olarak "lüle" kullanılmıştır. Bir lüle yaklaşık olarak 26 milimetre çapında bir borudur ve dakikada 36 litre su akıtır. Günlük yaklaşık 52 metreküp su olarak kabul edilir. Şehir içinde yer alan su taksim istasyonlarında bulunan dağıtım sandıklarında kullanılan boruların günlük debisi ise dağıtım yapılan bölgenin ihtiyacına göre ayarlanmıştır ve aşağıdaki gibidir.

1 hilal = 0,5625 litre/dakika = 0,81 metreküp/gün

1 çuvaldız = 1,125 litre/dakika = 1,62 metreküp/gün

1 masura = 4,5 litre/dakika = 6,48 metreküp/gün

1 kamış = 9 litre/dakika = 12,96 metreküp/gün

1 lüle = 36 litre/dakika = 51,84 metreküp/gün

Osmanlı çarşısı - Osmanlı pazarı

Metrik Sistem

Osmanlıların metrik sisteme geçiş, Sultan Abdülaziz döneminde, 20 Cemaziyel Âhir 1286 (1869) tarihli bir hatt-ı hümayun ve kanunnameyle başlamıştır. Bu kanunnamede uzunluk ölçü birimi olarak "metre" kabul edilmiş ve eski ölçülere uygun isim verme endişesiyle metre için zira-i aşari yani ondalık zira deyimi kullanılmıştır.

Bu değişiklikle birlikte arazi ölçü birimi olarak "ar", hacim ölçüsü olarak öşr-i zira küp yani ondalık zira küp (desimetreküp, litre), ağırlık ölçüsü olarak da dirhem-i aşari yani ondalık dirhem (gram) kabul edilmiştir. Kanunda yeni ölçülerin Mart 1287'den (1870) itibaren resmi işlemlerde geçerli olacağı, halkın Mart 1290'a (1873) kadar eski ve yeni ölçüleri birlikte kullanabileceği ama bu tarihten sonra eski ölçülerin tamamen yasaklanacağı belirtilmiştir.

Sultan Abdülaziz dönemindeki gayretler yeterli olmamış, kapsamlı bir çaba Sultan İkinci Abdülhamit'in 1881 tarihli kanunnamesiyle olmuş ve metrik ağırlıklara 1883 tarihinden sonra damga vurulmaya başlanmıştır. Buna rağmen 1895 tarihinde bir defa daha geri dönüldüğü ve Osmanlı topraklarında bir süre daha dirhem kullanılmaya başlanmıştır. Metrik sisteme kesin geçiş ancak 26 Mart 1931'de çıkarılan Ölçüler Kanunu ile sağlanabilmiştir.


Yorumlar - Yorum Yaz