Osmanlı Tuğraları

PADİŞAH TUĞRALARI

 Osmanlı padişah tuğraları

31 Ocak 2010, Pazar

Tuğra tarihte sadece Türklere özeldir. Divan-ı Lugat-üt-Türk’te tuğra kelimesinin aslının Oğuzca "tuğrağ" olduğu, bunun "hükümdarın basılı nişanı" mânâsına geldiği yazılıdır. Büyük Selçuklularda ve Anadolu Selçuklularında da tuğranın -kavisli olarak- kullanıldığı bilinmektedir. Şekilli olan tuğralar ancak Anadolu beyliklerinde ve Osmanlılarda görülür. Anadolu beyliklerinde bilinen en eski tuğra Saruhan oğlu İshak bey’e aittir. Tuğra, Büyük Selçuklulardan Eyyûbiler aracılığıyla Memlûklere geçmiştir.

Osmanlılarda tuğra, sultanların nişanı, alameti, arması, sembolü ve nihayet imzasıdır. Sultanın ve babasının adını ve genellikle "el-muzaffer daima" terimini içerir. (Mesela Kanuni Sultan Süleyman’ın tuğrasında "Süleyman şah bin Selim şah han el-muzaffer daima" yazar.) Tuğra sultan tarafından yazılmayıp nişancı, tuğrakeş, tuğrai, tuğranüvis, tevkii adındaki görevlilerce yazılırdı. Tuğralar bazı sultanların mühürlerine de kazılmıştır.

Tuğra kullanma yetkisi taşıyan bazı eyalet valilerine "tuğrakeş vezir" denirdi. Bu eyalet valilerinin tuğra kullanma yetkileri Kemankeş Mustafa Paşa’nın sadrazamlığına kadar devam etmiş ve sadaretinin son zamanlarında kaldırılmıştır.

Hükümdar ve şehzade tuğralarından başka, vezir-i azamın ve eyaletlerdeki vezir, beylerbeyi ve sancak beylerinin imza yerine kullandıkları, tuğrayı andıran ve "pençe" adı verilen imzalar mevcuttu. Bunun Osmanlılarda hangi tarihte başladığı, Osmanlılardan önce de kullanılıp kullanılmadığı belli değildir. Pençenin tuğradan farkı tek kavisli olmasıydı. Çift kavis ancak tuğralarda bulunabilirdi. Pençe 19'uncu asrın ikinci yarısında yerini resmî mühre bırakmıştır.

En eski Osmanlı tuğrası Orhan Gazi’ye aittir. {Osman Gazi’ye ait bir sikke (para) bulunduğu ve üzerinde "Osman bin Ertuğrul bin Gündüz Alp" (Gündüz Alp oğlu Ertuğrul oğlu Osman) yazılı olduğu rivayeti vardır.}

Önceleri ahitname, name-i hümayun, berat, menşur ve ferman gibi evraklara resmiyet kazandırmak için yazılan tuğra, sonraları hükümdarlık (hanedan) sembolü olarak paralarda, arma olarak bayraklarda, pullarda, senetlerde, nüfus tezkerelerinde, pasaportlarda, resmi abidelerde, resmi binalarda, savaş gemilerinde, çeşmelerde, imaretlerde, camilerde ve saraylarda da kullanılmıştır.

İlk yirmi kadar Osmanlı tuğrasının sanat açısından olmasa da tarihî bakımdan önemi vardır. Yalnız bunlar içinde yedinci padişah Fatih’in ve onuncu padişah Kanuni’nin tuğraları kendilerinden önceki ve sonrakilere göre estetik yönüyle zirve yapar.

Tuğra kelimesi Osmanlı öncesine dayansa da, hatta eski Türk devletlerinin belgelerinde kullanılsa da, Osmanlı tuğralarının bunlarla isim benzerliği dışında hiçbir ortak yanı yoktur.

Tuğralar içinde en mükemmeli Hattat Sami Efendi tarafından yazılan İkinci Abdülhamit tuğrasıdır ve bu tuğra için "tuğraların padişahı" denir.

Tuğranın Aksamı

 Osmanlı padişah tuğraları

Sere (kürsü): Tuğranın en altında bulunan ve asıl metnin (padişah ve babasının adı, unvanları ve –el- muzaffer daima duası) yazılı bulunduğu kısımdır.

Beyze (yumurta): Tuğranın sol tarafındaki iç içe iki kavistir.

Tuğ: Tuğranın üstüne doğru uzanan elif harfi şeklindeki uzantılardır. Her zaman elif değillerdir, hatta bazen harf bile değillerdir. Yanlarında yer alan kavislere "zülfe" denir.

Kol (hançere): Beyzelerin devamı olarak sağa doğru paralel uzanan kollardır. Bazı tuğralarda sağ üst boşlukta ilgili padişahın mahlâsı veya sıfatı vardır.

Olgunlaşmış bir tuğrada iki beyze ve üç tuğ yer alır. İçerik metni bunları karşılamazsa bazı tuğralarda esas metinle ilgili olmayan şekiller de yer alır ki, bunlar klasikleşmiş tuğra şeklini korumak ve kendinden önceki tuğraya benzetilebilmek için eklenmiştir.

(Bir hatırlatma: Madenî paraların değerini gösteren kısmına "yazı", tuğralı yüzüne de "tura" denir. Buradaki "tura" kelimesi elbette ki "tuğra"dır.)

Tuğra Metinleri

PADİŞAH

TUĞRA METNİ

Birinci Osman

Tuğrası bulunamamıştır ama "Osman bin Ertuğrul bin Gündüz Alp" olabilir.

Orhan

Orhan bin Osman

Birinci Murat

Murad bin Orhan

Birinci Beyazıt

Bayezid bin Murad Han

Birinci Mehmet

Mehmed bin Bayezid Han

İkinci Murat

Murad bin Mehmed Han Muzaffer

İkinci Mehmet

Mehmed bin Murad Han Muzaffer Daima

İkinci Beyazıt

Bayezid bin Mehmed Han Muzaffer Daima

Birinci Selim

Selim-Şah bin Bayezid Han el-Muzaffer Daima

Birinci Süleyman

Süleyman Şah bin Selim Şah Han el-Muzaffer Daima

İkinci Selim

Selim Şah bin Süleyman Şah Han el-Muzaffer Daima

Üçüncü Murat

Şah Murad bin Selim Şah Han el-Muzaffer Daima

Üçüncü Mehmet

Mehmed bin Murad Han el-Muzaffer Daima

Birinci Ahmet

Şah Ahmed bin Mehmed Han el-Muzaffer Daima

Birinci Mustafa

Şah Mustafa bin Mehmed Han el-Muzaffer Daima

İkinci Osman

Şah Osman bin Ahmed Han el-Muzaffer Daima

Dördüncü Murat

Şah Murad bin Ahmed Han el-Muzaffer Daima

İbrahim

Şah İbrahim bin Ahmed Han el-Muzaffer Daima

Dördüncü Mehmet

Şah Mehmed bin İbrahim Han el-Muzaffer Daima

İkinci Süleyman

Şah Süleyman bin İbrahim Han el-Muzaffer Daima

İkinci Ahmet

Şah Ahmed bin İbrahim Han el-Muzaffer Daima

İkinci Mustafa

Şah Mustafa bin Mehmed Han el-Muzaffer Daima

Üçüncü Ahmet

Şah Ahmed bin Mehmed Han el-Muzaffer Daima

Birinci Mahmut

Mahmud Han bin Mustafa el-Muzaffer Daima

Üçüncü Osman

Osman Han bin Mustafa el-Muzaffer Daima

Üçüncü Mustafa

Mustafa Han bin Ahmed el-Muzaffer Daima

Birinci Abdülhamit

Abdülhamid Han bin Ahmed el-Muzaffer Daima

Üçüncü Selim

Selim Han bin Mustafa el-Muzaffer Daima

Dördüncü Mustafa

Mustafa Han bin Abdülhamid el-Muzaffer Daima

İkinci Mahmut

Mahmud Han bin Abdülhamid el-Muzaffer Daima (Adli)

Abdülmecit

Abdülmecid Han bin Mahmud el-Muzaffer Daima

Abdülaziz

Abdülaziz Han bin Mahmud el-Muzaffer Daima

Beşinci Murat

Mehmed Murad Han bin Abdülmecid el-Muzaffer Daima

İkinci Abdülhamit

Abdülhamid Han bin Abdülmecid el-Muzaffer Daima (el-Gazi)

Beşinci Mehmet

Mehmed Han bin Abdülmecid el-Muzaffer Daima (Reşad)

Altıncı Mehmet

Mehmed Vahideddin Han bin Abdülmecid el-Muzaffer Daima

Tuğranın Okunuşu

  Osmanlı padişah tuğraları


Yorumlar - Yorum Yaz